Museumhaven Zeeland

een levendig museum

000. logo

Napoleon werd in de dagen tussen 16 en 19 oktober 1813 bij Leipzig verslagen in wat werd genoemd de Volkerenslag. De slag werd uitgevochten door de coalitielegers van Rusland, Pruisen, Oostenrijk en Zweden die het Franse leger van Napoleon tegenover zich hadden. Bij deze slag waren meer dan een half miljoen soldaten betrokken. Het was de grootste veldslag in Europa voor de eerste Wereldoorlog.

Naar aanleiding van deze nederlaag begonnen de Franse troepen zich uit Nederland terug te trekken. Vanwege het gedeeltelijk ontbreken van gevaar besloot de erfprins, Willem Frederik van Oranje, de zoon van Willem V terug te keren naar Nederland. De landing vond plaats op 30 november 1813 bij Scheveningen. Vanaf een Engels oorlogschip werd een sloep uitgezet waarmee hij naar het strand werd geroeid en door een uitgelaten menigte werd opgewacht.

In Amsterdam werd hij als soeverein vorst op 2 december ingehuldigd als koning Willem I.

Op 15 december verklaarde de nieuwe koning dat het departement “Monden van de Schelde” was herenigd met Nederland.

 

 

 

Koning Willem I – Koning Koopman

Koning Willem I – Koning Koopman

Willem kwam voor de moeilijke taak te staan Nederland weer op te bouwen.  Maar met groot enthousiasme zette hij zich in voor zijn taak. Dit leverde hem de naam “Koning Koopman” op.Door het inzetten van zijn eigen vermogen stimuleerde hij tal van projecten om de handel te bevorderen. Hij liet kanalen graven, spoorwegen aanleggen en stak geld in de scheepsbouw.

In tijden van economische tegenspoed is het altijd wachten op mensen die initiatieven nemen, die mogelijkheden zien en kansen grijpen. Na de Franse tijd brak die periode ook aan voor Zierikzee. Door de Franse bezetting waren scheepvaart en nijverheid stilgevallen en waren voor dit stadje aan de Gouwe economisch zware tijden aangebroken. Dat de inwoners niet helemaal aan de bedelstaf raakten, is de verdienste geweest van een klein clubje notabelen –bestuurders en ondernemers– die mogelijkheden zagen om aan de malaise te ontsnappen.

Onder aanvoering van de reder Marinus Christianus de Crane, die van 1816 tot 1824 burgemeester was van Zierikzee kreeg deze groep financiële steun van koning Willem I om de scheepsbouw weer nieuw leven in te blazen.

De haven omstreeks 1900

De haven omstreeks 1900

De werven en bedrijvigheid omstreeks 1900 Scheepstimmerdijk (links), Vissersdijk (rechts).

Links het scheepswerfje van Van der Veldeen de steiger van de werf ‘De Goede Intentie’, rechts de loodsen van de

Zierikzeesche Houthandel; daarachter de ‘Commerciewerf’.

In 1838 werd in Zierikzee een nieuwe scheepswerf geopend; “De Stads- en Commerciewerf”. In 1848 volgde een grotere werf, speciaal voor zeeschepen, “De Goede Intentie”.

De werven begonnen steeds productiever te zijn. Tussen 1838 en 1857 werden er maar liefst 27 zeeschepen gebouwd. Zij waren van uiteenlopende typen; barken, schoeners en brikken. De meeste schepen werden gebouwd in opdracht van Rederij De Crane & Zn.

 

In die tijd beleefde Zierikzee een periode van bloei. De Oude Haven was al in de Middeleeuwen ontstaan. Ze deed dienst als haven voor handel en visserij. Tot ca. 1500 kozen schepen die Zierikzee als thuishaven hadden of de stad aandeden zee via de Gouwe en het Brouwershavense gat de weg naar het noorden of via de Oosterschelde naar het zuiden.  Als gevolg van inpoldering begon De Gouwe echter te verzanden. Daarom werd in 1597 een kanaal gegraven. Dit kanaal kwam uit in de Nieuwe Haven.

Maar in de loop van de jaren werden de schepen steeds groter en konden om die reden de haven niet meer aandoen. Langzaam maar zeker raakte zij in onbruik en bleef leeg. Een belangrijk deel van de haven werd gedempt en een klein gedeelte bleef bestaan in het centrum van de stad. De huidige Oude Haven.

De huidige Oude Haven - © Aren Admiraal

De huidige Oude Haven – © Aren Admiraal

Na de watersnoodramp in 1953 werd deze haven gebruikt als ligplaats voor woonboten, maar na de Deltawerken verdwenen ze en de haven bleef leeg achter.

In overleg en met medewerking van de gemeente werd besloten om de Oude Haven te gaan gebruiken als ligplaats voor historische schepen die eerder in de Zeeuwse wateren werden gebruikt. In 1990 was de oprichting van de Museumhaven Zeeland (toen nog Museumhaven Zierikzee) een feit. Het duurde echter nog tot 1995 voor het eerste schip zijn vaste ligplaats vond in de Oude Haven. Dat schip was de klipper “Mijn Genoegen”. Deze werd al snel gevolgd door een hoogaars, de ARM 17, een botter, een peilvlet, een boeier – de Vabel en zelfs een veerpont – de Zuidvliet. De Oude Haven kreeg een nieuw leven.

 

 ARM17 onder zeil

ARM17 onder zeil

Toch ontstond er al snel een nieuw probleem. Langs de steigers was geen ruimte voor reparatie, onderhoud en restauratie van de schepen. Er waren vrijwilligers en ambachtslieden genoeg, maar er was behoefte aan een heuse werf.

In 2004 ging de oude scheepsrestauratiewerf, de  “Stads- & Commerciewerf” over in handen van het museum. De loodsen, gelegen aan de Vissersdijk, waren aan het einde van de 19de eeuw gebruikt als opslagruimte voor Rederij de Crane. Maar vanwege het teruglopen van de handel werden de loodsen overgenomen door de Zierikzeesche Houthandel. Later verhuisde dit bedrijf naar een andere locatie en de oude houten gebouwen stonden al jarenlang te verpauperen.

Van oudsher werden hier in dit deel van Zierikzee schepen gebouwd. De werven lagen aan de overzijde waar nu woningen zijn gebouwd. Alle straatnamen in deze buurt herinneren aan deze hoogtijdagen van de scheepsbouw. U wandelt door de Scheepstimmerdijk, de Touwbaan en de Zaagmolen.

Om de Stichting Museumhaven Zeeland te helpen werd in opdracht van de Stichting Monumenten Schouwen-Duiveland een grootscheepse restauratie uitgevoerd. De loodsen van oude houthandel zijn inmiddels omgevormd tot een heuse timmer- en machinewerkplaats, waarbij de authentieke aanblik bleef bewaard.

Een extra stimulans kwam er doordat een Europese subsidie werd toegekend voor de restauratie van de ARM 17 en de Zuidvliet.

Alle voorkomende werkzaamheden die nodig zijn om het historisch scheepsbezit in takt te houden zijn hier aanwezig. Het werk wordt met groot enthousiasme uitgevoerd door geschoolde vrijwilligers, oude scheepstimmerlieden en zeelui met hart voor hun werk.

 

Een museum waar altijd leven is

Een museum waar altijd leven is

Het museum bestaat nu dus uit twee delen. In het centrum van de stad ligt de levendige Oude Haven. Naast het eigen bezit van het museum worden ligplaatsen soms verhuurd aan schepen die hier een tijdelijk plaatsje zoeken. Wel moeten deze schepen passen in het maritieme en historische karakter van de haven.

Als de schepen van het museum niet varen, zijn ze te bezoeken, en  wordt u rondgeleid door kundige gidsen van het museum. U zult versteld staan van de technieken en het vernuft dat werd gebruikt bij het varen van deze oude schepen.

Zoals aan alle schepen van het museum kleeft ook aan de Zuidvliet een eigen verhaal.

Ongeveer 200 meter was de afstand tussen de aanlegsteigers van Kortgene en Wolphaartsdijk. Er was een veerdienst die werd uitgevoerd met hoogaars. Primitief, maar het werkte. Als er vee vervoerd moest worden naar de overkant, werd dat vastgemaakt aan de achterplecht van de boot en moest het mee overzwemmen. De veerdienst werd uitgevoerd door particulieren die de veerdienst pachtten. Omdat de pontjes niet meer aan de eisen van de tijd voldeden werd voor die pachters werd een motorschip gebouwd, de Zuidvliet. In 1913 werd ze in de vaart genomen.

 

Op 1 januari 1913 werden de veerdienst en de Zuidvliet overgenomen door de provincie. De Zuidvliet werd de eerste gemotoriseerde veerboot van de Provinciale Stoombootdiensten.  Van 1913 tot 1930 voerde zij de veerdiensten uit tussen Kortgene en Wolphaartsdijk.

 

De Zuidvliet in 1913

De Zuidvliet in 1913

Deze veerdienst was de levensslagader van Noord-Beveland. Het is dus niet verwonderlijk dat de aanlegsteigers met hun veerhuizen belangrijke trefpunten waren in het dagelijks leven. De dokter, de vrachtrijder, de dominee, de postbode kooplieden en scholieren. Iedereen zag elkaar hier bijna dagelijks.

In 1930 was het autoverkeer dat met de pont overgezet moest worden zo druk dat een ander schip, de Zandvliet de dienst overnam. De Zuidvliet werd tijdelijk opgelegd in Vlissingen. Een jaar later werd aan de Zuidvliet een andere bestemming toegewezen. Tot 1960 zou ze de veerdienst tussen Veere en Kamperland verzorgen. De Deutz 30 pk. twee cilinder dieselmotor werd vervangen door een 77 pk. motor van hetzelfde merk. Dat was nodig omdat het nieuwe traject dichter bij de zee lag die soms erg ruw kon zijn. Ook werd een verschansing aangebracht.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog deed de Zuidvliet korte tijd dienst op het traject Zierikzee – Katseveer. In 1960, na de sluiting van het Veerse Gat, werd de veerdienst gestaakt.

Van 1962 tot 1965 was de Zuidvliet in gebruik als duikassistentie vaartuig voor de Deltawerken. In 1965 werd ze gekocht door Noordhoek Diving uit Zierikzee. Hier deed ze tot 1997 dienst als duikvaartuig/sleepboot. De motor werd toen vervangen door de huidige motor en de oude houten stuurhut was gesloopt en daarvoor in de plaats was een grotere metalen brug geplaatst. Op het achterdek was een decompressietank geplaatst voor eventuele duikongevallen. Het schip was in bijzonder slechte staat en nauwelijks meer te herkennen als veerboot. Noordhoek Diving heeft de Zuidvliet uiteindelijk in langdurige bruikleen afgestaan aan de Stichting Museumhaven Zeeland.

Het museum en de vrijwilligers hebben zich in de restauratie vastgebeten en de Zuidvliet ligt momenteel in haar oude glorie in de haven.

 

De Zuidvliet nu Foto R. van Liere

De Zuidvliet nu Foto R. van Liere

Nog steeds heel functioneel vaart ze regelmatig de haven uit met scholen of met sponsoren. Maar elk jaar vaart de Zuidvliet de haven in om Sinterklaas naar de Zierikzeese jeugd te brengen.

De tweede locatie van het museum vindt u op korte loopafstand via het oude bruggetje en onder de Noorderhavenpoort door.

Aan de Vissersdijk staan de werkplaatsen en het personeel u op te wachten. Hier treft u, in een speciale ruimte, een unieke verzameling van oude scheepsdieselmotoren. De oudste, een Kromhout Gloeikopmotor, dateert uit 1924.

 

 

 

 

 

Scheepsmotorenzaal Foto Cees Dogger

Scheepsmotorenzaal Foto Cees Dogger

Op de bovenverdieping is ruimte vrijgemaakt waar u aan de hand van kleine modellen en displays uitleg krijgt over de geschiedenis van de Zeeuwse scheepsvaart. Ook krijgt te horen hoe de verschillende scheepsbouwtechnieken werden gebruikt. Met behulp van bijna antieke materialen en gereedschappen wordt u getoond hoe de houten schepen werden gebouwd en onderhouden.

Via een maquette maakt u kennis met het middeleeuwse Schouwen-Duiveland en de daarbij horende scheepsroutes.

Ook is er in dit deel van het museum altijd bedrijvigheid. Er wordt constant gewerkt aan restauratie. Het in stand houden van varend erfgoed stopt nooit. Daarom zijn hier werkplaatsen voor hout- en metaalbewerking. Hier krijgt u de mogelijkheid de werkzaamheden van dichtbij te bekijken. Ook is er de mogelijkheid om vanaf een speciaal aangelegde loopbrug het werk van bovenaf, dus in een ander perspectief, gade te slaan.

Dankzij 3D camera’s die in de werf zijn geplaatst kunnen mensen die minder goed ter been zijn, het werk op de vloer via een monitor volgen.

 

 Restauratie ARM 17 - Bijna nieuwbouw

Restauratie ARM 17 – Bijna nieuwbouw

Op mooie dagen is het geen uitzondering dat dit levendige museum honderden bezoekers trekt. Hoewel de gastvrouwen en –heren graag alle tijd vrijmaken om de bezoekers rond te leiden, mankeert hiervoor soms de tijd. Echter daar is in voorzien. Er zijn informatiemappen samengesteld waarmee de bezoeker zijn eigen rondleiding kan maken.

Vooral voor kinderen is een bezoek aan Museumhaven Zeeland een feest. Het museum hanteert de stelling dat de beste manier om een indruk te geven van de vroegere scheepsbouw bestaat uit kinderen aan het werk te zetten.

Zo kunnen ze met z’n tweeën met een oude trekzaag een mast doorzagen. Met een oude handboor gaten boren in eiken planken en daarin later houten pennen slaan. Of ze kunnen een scheepshuid breeuwen (waterdicht maken). Ze kunnen spelend werken aan een diploma “Leerling Scheepstimmerman” Daarnaast is er, naast andere activiteiten, ook een speurtocht met opdrachten.

000. pennen slaan   000. diploma ontvangst, foto    000. zagen met oude trekzaag

De Museumhaven Zeeland is een museum waar altijd iets te beleven is. Is het niet in de haven, dan wel in de loodsen. Zowel voor u als voor uw kinderen is het een daguitje dat u niet snel zult vergeten.

Daarom is dit museum zeer de moeite van het bezoeken waard.

U kunt de binnenlocatie van het museum vinden aan de Vissersdijk 2 in Zierikzee. De buitenlocatie ligt aan de Oude Haven.

Telefonisch is het museum te bereiken via nummer: 06 52 16 66 21

Het e-mailadres is: info@museumhavenzeeland.nl

Voor informatie kunt u vinden op www.museumhavenzeeland.nl

 

Het museum is geopend van de eerste week van april (inclusief het Museumweekend) tot medio september (Open Monumentendag) en de weken waarin de herfstvakantie valt. Zowel de binnen- als buitenlokatie zijn geopend van dinsdag tot en met zaterdag, van 13:00 tot 16;30 uur.

De scheepswerf is het hele jaar geopend voor groepen, maar uitsluitend op afspraak. Tijdig reserveren is aan te bevelen

De toegangsprijs voor dit geweldige dagje uit is gratis. Maar een vrijwillige bijdrage wordt bijzonder op prijs gesteld.