Hoe komen we aan voldoende grondstof?

Tot begin jaren negentig was de mosselcultuur een zaak van de mosselkwekers en de overheid. Het vissen van de grondstof en kweek tot consumptiemosselen gebeurde op de bodem van de zee. Ook toen was men natuurlijk afhankelijk van mosselzaad als grondstof, maar de jaarlijkse zaadvisserij was eenvoudig van opzet. Men kreeg simpelweg vergunning om te vissen op mosselzaad en het aantal weken dat je mocht zaadvissen was de enige beperking. Er mocht gevist worden in de Oosterschelde en de hele Waddenzee, in een gebied vanaf Den Helder tot en met Delfzijl. De hele week lang vanaf zonsopkomst tot zonsondergang.

Eind vorige eeuw: dieptepunt in de voorraad mosselzaad

Begin jaren 90 van de vorige eeuw hadden de schelpdierbestanden een dieptepunt bereikt. Hiervoor zijn diverse oorzaken te noemen:
• Er had enkele jaren achter elkaar geen zaadval plaatsgevonden;
• Ondanks dit feit ging elk jaar de zaadvisserij gewoon door;
• De vogels aten natuurlijk ook door van het mosselzaad;
• Een zeer zware storm in 1990 zorgde voor het wegvagen van veel bestaande mosselbanken.
Samengevat kan men zeggen dat er door diverse “partijen” continu mosselzaad werd weggehaald, maar dat de voorraad werd niet aangevuld. Met als gevolg schaarste. Voor de mosselkwekers betekende dit nagenoeg lege percelen, geen aanvoer voor de handelaren en dus geen of weinig inkomsten.

Mosselvissers zijn de zondebok!

Natuurlijk ontstonden er discussies met biologen en natuurbeschermers. Iedereen ging zich er mee bemoeien; inclusief de politiek. En de vissers? Die kregen de schuld. De emoties van het grote publiek werden bespeeld via de media. Er was op een gegeven moment zelfs sprake van een vorm van stemmingmakerij: “Zo kan het echt niet meer verder met de kokkel- en mosselvisserij”. De term “bodemberoering” werd een woord wat veel Nederlanders kenden. Op een gegeven moment kwam het zelfs bijna tot een stopzetten van de mosselzaadvisserij op de Waddenzee! Dit zou desastreuse gevolgen gehad hebben voor de mosselsector. Immers, geen zaad kunnen vissen betekent geen mosselen, dus einde sector!

Publiek springt in de bres voor de vissers!

Gelukkig voor de vissers is het zover nooit gekomen. Er kwam een publieksactie op gang: “Stop de groene leugen “. Deze acties kwamen ook uitgebreid in alle media.

stop de groene leugen

stop de groene leugen

Daarmee werden ineens alle partijen aangesproken op wat er zich afspeelde. Het grote publiek kreeg in feite ook een beeld van wat mosselvissers moeten doen om een pannetje mosselen op tafel te krijgen. Een stuk begripsvorming dus. Uiteindelijk leidde dit tot het antwoord van ministerie en natuurorganisaties.

Het ‘Mosselconvenant’

Het gevolg van deze opstelling van beide kanten is het zogenaamde “mosselconvenant”. Een overeenkomst die de mosselkwekers in oktober 2008 met de natuurorganisaties en de overheid hebben gesloten. Het doel: op een duurzame manier mosselen kweken en meewerken aan natuurherstel van de Waddenzee.

Dus: hoe meer mosselzaad gevangen wordt door andere methoden dan de bodemzaadvisserij, hoe minder zaad er via de “ouderwetse” manier gevist mag worden. Net zolang totdat al het zaad dat nodig is op duurzame wijze verkregen wordt.

Zoektocht naar alternatieve bronnen voor mosselzaad

Door de invoering van het mosselconvenant zijn de mosselkwekers op zoek gegaan naar het vinden van alternatieve bronnen van grondstof voor de mosselkweek.

Deze zoektocht leverde diverse alternatieven op.

1. Mossel Zaad Invanginstallatie (m.z.i.);
2. Nieuwe gebieden voor mosselkweek;
3. Aanpassing van de bodemkweekcultuur;
4. Verbetering van de kweekomstandigheden;
5. Binnendijkse kweek van mosselzaad;
6. Import mosselzaad vanuit het buitenland.

De m.z.i.-systemen zijn al jaren volop in gebruik. Er is inmiddels veel ervaring opgedaan met verschillende systemen en er wordt behoorlijk mosselzaad mee gevangen.
De andere alternatieven worden onderzocht en getest. Zeker het verbeteren van de kweekmethoden en het rendement is meer dan de moeite waard. Immers een verbeterd rendement betekent minder grondstof nodig. Het importeren van mosselzaad heeft als nadeel dat er organismen mee liften die niet gewenst zijn, maar wel in het Oosterscheldewater terecht kunnen komen.

m.z.i.-systemen

Dit zijn grote constructies in en op het water met speciale soorten touwen en netwerken onder water om mosselzaad op te vangen. Het begin is hetzelfde als bij het mosselzaad van de bodemcultuur. In het voorjaar laten de volwassen mosselen hun zaadcellen los in het water. Wolken van miljoenen mannelijke en vrouwelijke cellen vinden elkaar in het water. Na verloop van tijd vormt zich rond de larven een schelpje, dat door zijn gewicht op den duur naar de bodem wil zakken. Bij een m.z.i.-installatie gaat het anders dan bij de traditionele bodemzaadvisserij. Doordat de larven zich in het bovenste gedeelte van de waterkolom bevinden, hechten ze zich, voordat ze de bodem kunnen bereiken, op de touwen en netten van de m.z.i.-constructie. Kijk hier op het filmpje van Mosseldorp Bruinisse, hoe de MZI installatie wordt geplaatst.

m.z.i. boeien - Foto Kees Kole

m.z.i. boeien – Foto Kees Kole

Verschillende soorten m.z.i.-systemen

De mosselkwekers werken met verschillende soorten m.z.i.-systemen.
Als drijflichamen worden buizen, vlotten of boeien gebruikt, waaraan touwen of netten zijn bevestigd. De drijvende constructies zijn via lijnen met ankers of betonnen blokken verbonden met de bodem.

Deel van een m.z.i. systeem - Foto Kees Kole

Deel van een m.z.i. systeem – Foto Kees Kole

Ook worden er veel paalankers gebruikt om de systemen te verankeren. Paalankers zijn stalen buizen van 20 meter lengte en een halve meter doorsnede. Deze buizen worden ongeveer 7 meter in de grond getrild. Dit garandeert een stevige verankering van de systemen.

 

 

 

 

Manouvreren tussen de lijnen

Manouvreren tussen de lijnen – Foto Kees Kole

Door te leren in de praktijk worden de systemen naar eigen inzichten aangepast. Er zijn ook enkele kwekers die werken met een zelf ontwikkeld systeem.

Een indruk van een m.z.i.-systeem

Het gaat om systemen van grote afmetingen. Om een idee te geven.

• Als er buizen gebruikt worden met daaraan netten vastgemaakt, zijn deze buizen ruim 100 meter lang;
• De netten die aan de buizen vastzitten zijn maximaal 100 meter lang en hangen gemiddeld 4 meter diep;
• En dan bestaat een mzi-systeem al snel uit en flink aantal buizen die ook nog eens een meter of 20 uit elkaar liggen. Dit is omdat de schepen er tussendoor moeten kunnen varen om te kunnen werken aan de netten;
• Elke buis heeft aan de uiteinden een anker in de zeebodem;
• De buizen en de onderlijn van het net zitten met touwen vast aan ankers die in de zeebodem geslagen worden.

Een net vol mosselzaad - Foto Kees Kole

Een net vol mosselzaad – Foto Kees Kole

Locaties mosselzaad invanginstallaties

Mosselzaad invang installaties kunnen we vinden op 3 locaties in Nederland. Op de Waddenzee, Oosterschelde en in de Voordelta op de Noordzee. Sommige m.z.i.-installaties hangen op bestaande mosselkweekpercelen, sommige op locaties in de vrije ruimte. Rijdend over de Zeelandbrug of over de dijk vanaf Wemeldinge, kan men de installaties zien liggen.

Kaart: Gezamenlijke uitgave Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Ministerie van verkeer en Waterstaat. De blauwe stippen zijn m.z.i. locaties

Kaart: Gezamenlijke uitgave Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Ministerie van verkeer en Waterstaat. De blauwe stippen zijn m.z.i. locaties

Ruimtegebrek: mogelijke nieuwe locaties m.z.i.-systemen

Omdat er niet genoeg ruimte is op de Waddenzee en de Oosterschelde om overal m.z.i.-systemen te plaatsen, is men bezig om andere locaties te ontwikkelen waar ook mosselzaad gewonnen kan worden. Dit is nodig om de volgende stap te zetten volgens het mosselconvenant. De ruimte die er is moet gedeeld worden met andere gebruikers zoals onder (garnalen)vissers, binnenvaart en de pleziervaart. Onderzocht worden gebieden in de Westerschelde, het Grevelingenmeer, Volkerak en Veerse Meer. Eigenlijk allemaal gebieden waar in vroegere tijden ook mosselen gevist werden.

De werkzaamheden aan een m.z.i.-systeem

m.z.i.-systemen vergen veel werk. Dit werk moet grotendeels gebeuren in dezelfde periode dat er consumptiemosselen moeten worden gevist.
Daarom zijn er combinaties gevormd door de mosselkwekers. Zo’n combinatie doet al het werk wat er moet gebeuren samen. Het ene schip verricht werk aan de m.z.i.-systemen, terwijl het andere schip een lading mosselen vist voor zichzelf, maar ook voor diegene die het onderhoud doet. Ook zijn er diverse werkschepen in de vaart die werkzaamheden verrichten. Dit zijn soms omgebouwde en overbodig geworden kokkelschepen. Die hebben een groot dek oppervlak wat goed van pas komt. De mosselkotters zelf zijn ook vaak wat aangepast met bijvoorbeeld een kraan of installaties waarmee men een lijn met boeien uit het water kan halen. Daarnaast worden vaak ook werkschepen ingehuurd.

Onderhoud van de m.z.i.-systemen

In de winterperiode is er minder werk op het water te doen. Veel percelen met consumptiemosselen zijn al leeg, de halfwasmosselen zijn in het najaar al verplaatst. Sinds de intrede van de m.z.i.-systemen worden in de wintermaanden de netten, touwen, boeien, en ankers van de systemen nagekeken door de mosselvissers. Die zijn opgeslagen in grote loodsen, want het gaat om grote hoeveelheden. In de Waddenzee mogen de systemen in de winter niet blijven liggen. Daar moet elk onderdeel van een systeem ieder jaar weggehaald worden. En dus weer opnieuw geïnstalleerd. Door de soms zware ijsgang en stormen in dit gebied kunnen de systemen op drift raken, met alle gevolgen van dien.

Installeren van de m.z.i.-systemen

In maart wordt alweer begonnen met het inrichten van de installaties. Afhankelijk van het gebruikte systeem wordt er door hulpschepen gestart met het plaatsen van de paalankers. Daarna worden alle andere benodigdheden vanuit de havens opgehaald, naar de plaats van bestemming gebracht en gemonteerd.

Monitoren groei mosselzaad

Wanneer de m.z.i.-systemen in bedrijf zijn worden ze regelmatig door de kwekers gecontroleerd. Nadat de mosselzaadval heeft plaatsgevonden gaat men de groei van de mosselen monitoren. Dit doet men door een stuk boven water te halen en vervolgens de hoeveelheid, de grootte en groei van het mosselzaad te bemonsteren.

Monitoren van het zaad - Foto Eddy Westveer - laatzeelandzien. nl

Monitoren van het zaad – Foto Eddy Westveer – laatzeelandzien. nl

 

Uitdunnen mosselzaad

Als het mosselzaad aan de touwen en netten hard groeit, kan er zoveel zaad groeien dat men moet uitdunnen. Tijdens het uitdunnen wordt een deel van het mosselzaad weggehaald. Het zaad dat van de installatie is afgehaald is, wordt naar de bodemkweekpercelen vervoerd om daar verder op te kunnen groeien.

Oogsten

Bij de oogst wordt het mosselzaad van het systeem verwijderd. Hierbij wordt in het geval van touwen het touw binnengehaald en het mosselzaad gestript met een oog of stripmachine of schoongespoten met hogedruk. Bij netten wordt het net onderwater aan boord schoongeborsteld. Het zaad dat geoogst is wordt naar de bodemkweekpercelen vervoerd voor verdere kweek.

Het in stand houden van de mosselcultuur is dus een delicate zaak, met oog voor te toekomst.

Tekst: Kees Kole – wilt u meer lezen van deze schrijver? Kijk dan hier.