Het wapen van San van Gent

Het wapen van San van Gent

Sas van Gent is een historisch plaatsje aan de Belgische grens en maakt deel uit van de gemeente Terneuzen op Zeeuws-Vlaanderen. Het mooie, oude vestingstadje telt ongeveer 3.600 inwoners en ligt op ca. 20 km. van Hulst en 25 km. van Gent.

De geschiedenis van Sas van Gent heeft alles te maken met de zoektocht van de stad Gent naar een verbinding met de zee. In 1251 was Gent verbonden met het Zwin via de Lieve. Dit kanaal begon bij het Gravensteen en liep naar Damme.

Na de verzanding van het Zwin in de 15de eeuw moest er een andere uitweg worden gevonden.

Sas van Gent omstreeks 1600

Sas van Gent omstreeks 1600

 

Onder de Spaanse koning Philips I kreeg Gent in de 16de eeuw toestemming om op eigen kosten een vaart te graven, ten noorden van de Honte. Dit deel van het Schelde-estuarium, werd ook wel de Heidezee genoemd. Het was het deel van de Westerschelde dat ten oosten van Terneuzen lag en was de belangrijkste afvoertak van de Schelde. Er was echter één beperking; men mocht de Graaf Jansdijk niet doorsteken.

De Graaf Jansdijk is een dijk langs de zuidelijke kust van de Noordzee en de monding van de Westerschelde. Hij liep van Duinkerke tot Sas van Gent en doorkruiste Nord-Pas-de-Calais, West en Oost Vlaanderen en Zeeuws Vlaanderen. In wezen was het een keten van tal van bestaande dijken die na de Elisabethsvloed in 1404 met elkaar werden verbonden.

Vanwege deze beperking moesten goederen over de dijk worden overgeslagen. Hier ontstond het dorpje Overslag, nu gelegen op de grens tussen Nederland en België. Het Belgisch deel ligt in de gemeente Wachtebeke. Een deel ligt nog steeds op Nederlands grondgebied, waar het tot 1970 een zelfstandige gemeente was.

Keizer Karel V gaf uiteindelijk zijn geboortestad in 1549 toestemming om de Graaf Jansdijk door te breken, maar er moest dan wel een sluis of een sas worden gebouwd. De eerste steen van de sas werd gelegd in 1551. Bij het bouwen van de sluis en het graven van de Sassevaart ontstond een kleine nederzetting die uit zou groeien tot het latere Sas van Gent.

De Gentenaars bouwden een schans om de sluis te beschermen. Dat was goed bedacht, maar het hielp weinig. Op 21 mei 1572 werd Sas van Gent aangevallen door de Watergeuzen. Het stadje ging in vlammen op en de sluis werd verwoest.

De Gentenaren pakten de zaak meteen groot aan. De sluis was in 1577 al weer in gebruik. De vestingwerken werden verder uitgebreid. Er werd een wal gebouwd met vier bastions en daarom heen een brede gracht. Aan de oostzijde werd de gracht het Hospitaalwater genoemd. De westzijde kreeg de naam Meulewater. In 1579 tekende de stad Gent de Unie van Utrecht en Sas van Gent kwam in Staatse handen.

In 1583 werd Sas van Gent in opdracht van de hertog van Parma heroverd. Meerdere steden in Staats-Vlaanderen, waaronder Brugge en Gent kwamen opnieuw in Spaanse handen.

De Spanjaarden bouwden de bestaande vesting verder uit. In 1602 werd het Rapenburg ommuurd. Dit werd de volkswijk. In het gebied binnen de wallen, dat het Hoge Sas werd genoemd, werd een kasteel gebouwd.

Kaart van Sas van Gent 1750 - Hattinga

Kaart van Sas van Gent 1750 – Hattinga

 

Op 28 juli 1644 belegerde Frederik Hendrik de stad die op 5 september capituleerde. Vanaf de Vrede van Munster in 1648 werd de scheepvaart op de Westerschelde geblokkeerd en kon het kanaal naar Gent geen dienst meer doen.

Toen de Staatsen de vesting hadden heroverd werd deze nog verder uitgebouwd en werd het één van de sterkste van Europa. Ze bestond uit zes bolwerken, uitbouwen in de verdedigingsmuur waaruit flankerend vuur kon worden afgeschoten. Daarnaast zes ravelijnen, buitenwerken van de vesting die bestaan uit vijfhoekige versterkte eilanden omgeven door de ravelijnsgracht en gebouwd in de vestinggracht, twee lunetten, kleinere vestingwerken en drie stadspoorten.

In 1679 werd een getijdenmolen in werking gesteld. Deze fungeerde als korenmolen en was een van de eersten in Nederland. Een getijdemolen was minder kwetsbaar dan windkorenmolens waarvan er drie op de wallen stonden. De molen heeft tot 1930 dienst gedaan en is momenteel een monument.

De getijdemolen van Sas van Gent

De getijdemolen van Sas van Gent

 

Op 5 februari 1795 trokken de Franse troepen de Zuidelijke Nederlanden binnen. Ook Zeeland stelde zich onder Frans bestuur. De Fransen betrokken de vesting en begonnen deze systematisch te slopen. De sloop ging door tot 1809 en werd toen gestaakt. Geleidelijk begon met de vesting te herinrichten, maar in 1816 kwam hieraan een definitief einde.

Pas bij de hereniging van de Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden in 1815 kon er weer worden gedacht aan een kanaal naar de Honte. Koning Willem I besliste in 1823 de Sassevaart te verlengen tot Terneuzen. Vanaf toen heette de vaart Het Kanaal Gent-Terneuzen. In Terneuzen werden twee sluizen gebouwd, een van 8 meter en een van 12 meter breed.

De loop en de vorm van toen zijn behouden. Wel zijn er aanpassingen en verbeteringen aangebracht, de laatste dateert van 1968.

Het uitgraven van het kanaal

Het uitgraven van het kanaal

 

De oude vestingen kwamen onder het beheer van de Domeinen te vallen. Veel is er in de afgelopen eeuwen gesloopt. Het hoogtepunt van de sloop deed zich voor in 1930 toen, in het kader van de werkverschaffing tijdens de crisis, werklozen werden ingezet om de wallen helemaal te vernietigen. Een deel van het bastion Generaliteit is bewaard gebleven.

In het dorpscentrum ligt de Molenberg, een kleine heuvel. Daarop staat nog een oude molenromp. De Molenberg is een overblijfsel van het voormalige bolwerk Generaliteit, het enige wat is overgebleven van de oude vesting. Onder het bolwerk bevinden zich nog enkele gemetselde gangen die gebruikt werden voor de aanvoer en opslag van munitie.

De achtkantige molenromp is een overblijfsel van de molen uit 1785.

De Molenberg

De Molenberg

In Sas van Gent ligt het Industrieel Museum Zeeland. Het is gevestigd in de voormalige suikerloods van de Eerste Coöperatieve Suikerfabriek aan de Westkade. Hier vind u een fraai overzicht van de industrialisering van Zeeland, waar Sas van Gent, dat vanwege haar ligging aan het kanaal, een centrum van vormde. Tijdens de industriële revolutie tussen 1870 en 1910 werd Sas van Gent de thuishaven van een groot aantal bedrijven zoals de NV Zeeuwse Beetwortel-Suikerfabriek (1872), de Walzemolen (1893) en de Eerste Nederlandse Coöperatieve Beetwortelfabriek (1899). Beetwortel is de naam die in die tijd werd gebruikt voor suikerbiet.

Hoewel een deel van die bedrijven zijn verdwenen zijn er anderen voor in de plaats gekomen. Cargill is een producent van zoetstoffen en zetmeel. Feralco Nederland BV is een toonaangevende producent van chemicaliën voor de behandeling van industrieel en huishoudelijk afvalwater.

De suikerfabriek in 1910

De suikerfabriek in 1910

 

Vanwege de drukte die de industrialisatie met zich mee bracht werd er zelf een spoorlijn aangelegd. De lijn liep van Gent naar Terneuzen en had een halte in Sas van Gent. Het station werd gebouwd in 1869. Aanvankelijk was er redelijk druk verkeer van personen, maar vanaf het moment dat de wegen beter werden en door de opkomst van de auto, liep het aantal passagiers snel terug. Het stationsgebouw werd in 1939 gesloten. In 1965 werd het gebouw gesloopt.

Wel is de spoorlijn nog gedeeltelijk intact, hoewel alleen nog gebruikt voor goederenvervoer. Vanuit het havengebied in Gent loopt de lijn naar het noorden. Het Nederlandse deel wordt de DOW-lijn genoemd, naar het grote chemische complex van DOW-Chemical in Terneuzen.

Het oude station van Sas van Gent

Het oude station van Sas van Gent

 

Tijdens het carnaval wordt Sas van Gent Betekoppenstad genoemd. Carnaval in Zeeland? Jawel!. Volgens de overlevering is Sas van Gent een van de oudste carnavalssteden van Nederland. Deze traditie zou zijn intrede hebben gedaan in de 16de eeuw tijdens de overheersing van de (katholieke) Spanjaarden.

Sas van Gent is echt leuk voor de vakantievierder. Er is zoveel te ontdekken. Tijdens een wandeling langs de boulevard kun je de schepen bijna aanraken. Hier treft u het standbeeld van de “schepentrekker”, een hard beroep dat bij na de bouw van het sas moest worden uitgevoerd om de schepen in de sluis te krijgen.

De Schepentrekker

De Schepentrekker

 

Elk jaar, op 1 mei, is er de bruisende braderie en de avondmarkt.

Op de terrasjes aan de Oost- of Westkade is het goed zitten met een lekker biertje. Een tiental goede restaurantjes nodigen u uit om te genieten van (h)eerlijke streekgerechten die vaak recht van het land of vers uit zee komen.

Sas van Gent heeft een gezellig winkelcentrum, voornamelijk gelegen langs de oude kades.

Wandelen of shoppen langs de kade

Wandelen of shoppen langs de kade

 

Er is een behoorlijke huisartsenpraktijk met vijf huisartsen en er zijn vier basisscholen.

Sas van Gent wordt zelfs bezongen in een liedje van de helaas te vroeg overleden zanger Louis Neefs, luister hier.

 

Sas van Gent is een ideaal vertrekpunt voor een dagtrip naar een van de historische steden Gent, Brugge of Antwerpen. De Nederlandse kust ligt op slechts een half uurtje. Dankzij een netwerk van fietspaden en uitgestippelde routes kun je per fiets genieten van mooie polders, kleine dorpjes om dan ineens te ontdekken dat je in België bent.

Sas van Gent is echt een avontuur.