wapen van Nieuwerkerk

wapen van Nieuwerkerk 

Nieuwerkerk, of zoals de Zeeuwen het noemen Nieuwerkaarke, is een oude heerlijkheid en een ringdorp op het voormalige eiland Duiveland. Op 31 december 2015 telde het plaatsje 2645 inwoners. De naam is afgeleid van Niekerc of Niekerke dat nieuwe parochie betekende.

Een (kerk)ringdorp is een type dorp dat bestaat uit een ring van bebouwing om een centraal gelegen punt. Meestal de kerk, met daar omheen een cirkelvormig kerkhof. Oorspronkelijk lag in veel van dit type dorpen een gracht om het kerkhof.

De meeste ringdorpen zijn ontstaan aan het einde van de 12de en het begin van de 13de eeuw.

 

Nieuwerkerk omstreeks 1700

Nieuwerkerk omstreeks 1700

Oorspronkelijk behoorden tot de heerlijkheid Nieuwerkerk ook Capelle en het gehucht Stevensluis.

In de Middeleeuwen was het tussen Nieuwerkerk en Zierikzee gelegen Capelle een belangrijk dorp. Maar ook hier eiste het eeuwige water haar tol. Capelle werd in 1532 door de stormvloed verzwolgen. De kerk liep zware schade op. De huizen werden hersteld maar tot de wederopbouw van de kerk kwam het niet. Daardoor ontbrak de erkenning als dorp. Capelle verviel tot een gehucht.

In 1753 bestond Capelle nog uit 14 woonhuizen en 11 boerderijen.

Stevensluis lag ter hoogte van de Noorddijk. Tot aan het dempen van het Dijkwater in 1953 was er een haventje en een sluis. Via die sluis mondde het riviertje de Swene uit in het Dijkwater. Het gehucht heeft nooit uit meer dan tien huizen bestaan.

Voor het ontstaan van het Dijkwater moeten we terug naar 1288. Zeeland had regelmatig te maken met dijkdoorbraken. De St. Aagtenvloed in dat jaar bracht een definitieve scheiding aan tussen Sirjansland en Dreischor. De kleine voormalige vaargeul stond vanaf dat moment onder de invloed van de eb en vloed van de Grevelingen. Bij hoogwater waren de landbouwhaventjes de Staart, Stevensluis, Nieuwe Meer en Beldert goed bereikbaar geworden. Dit gaf een push aan de handel in landbouwproducten.

Op 1 januari 1961 werd Nieuwerkerk met de bijbehorende gehuchten samengevoegd met de gemeenten Ouwerkerk en Oosterland tot de nieuwe gemeente Duiveland. Het gemeentehuis stond in Nieuwerkerk.

De inwoners van Nieuwerkerk staan bekend als nijvere mensen. Werken wilden ze overal. Sommigen van hen pendelden voor hun werk zelfs dagelijks naar Rotterdam. Nieuwerkerk is erg christelijk van karakter, wat mogelijk de verklaring is voor de zelfredzaamheid van de inwoners. Dat is terug te zien in het vele vrijwilligerswerk op het gebied van mantelzorg en burenhulp en de initiatieven van de bewoners.

Ook is het voor wat betreft de bevolkingsopbouw een relatief jonge gemeente.

Nieuwerkerk is aan het einde van de 12de eeuw ontstaan als afsplitsing van de parochie Ouwerkerk, wat de naam van het dorp verklaart. Het nieuwe dorp bouwde een kerk die gewijd was aan Johannus de Evangelist, en was aanvankelijk een dochter van de kerk van Ouwerkerk. De stichting van een kerk was in die tijd een voorwaarde voor een erkenning als dorp.

De nieuwe kerk

De Johannuskerk of de nieuwe kerk

Nieuwerkerk wordt regelmatig het kerkdorp genoemd. Dit, omdat er binnen deze relatief kleine gemeenschap maar liefst vijf kerkgenootschappen bestaan en hun diensten houden, elk in haar eigen gebouw.

De huidige Johannuskerk of eigenlijk dat wat er nog van resteert, dateert uit de 15de eeuw. Het schip en de toren zijn los van elkaar komen staan, nadat het koor in 1586 door een brand werd verwoest. In 1945 werd de toren door de Duitse bezetters volkomen nutteloos opgeblazen. Na de oorlog werd er een klokkenstoel bij de kerk geplaatst. Hierop was een bord bevestigd met daarop de tekst “Wie helpt mij aan een nieuwe toren?” Deze aanzet tot geldinzameling heeft geholpen. In 1975 is de zeskantige toren op de fundamenten van de oude toren weer opgebouwd.

De in 1645 gegoten kerkklok afkomstig uit de oude toren, kreeg een nieuw plaatsje.

Tussen de kerk en de toren is in 2004 het verenigingscentrum “Punt 3” gebouwd. De naam heeft betrekking op de drie puntdaken en op de Goddelijke Drie-eenheid.

Punt 3

Punt 3

Op kerkelijk gebied heeft Nieuwerkerk een bewogen geschiedenis. De uit de Hervormde en Gereformeerde kerk voortgekomen protestantse gemeente (PKN – Protestantse Kerk in Nederland) houdt haar diensten in de Johannuskerk.

In 1958 werd een Gereformeerde kerk gebouwd. Het gebouw aan de Ooststraat werd in 2004 verkocht aan de Hersteld Hervormde Gemeente die in dat jaar ontstond toen het in Sirjansland tot een scheuring in de plaatselijke Hervormde Gemeente kwam. De mensen die zich keerden tegen de fusie van de gereformeerde, hervormde en Lutherse gemeenten tot de PKN traden toe tot de Hersteld Hervormde Kerk. Hoewel de diensten worden gehouden in Nieuwerkerk, noemt deze gemeente zich Hersteld Hervormde gemeente Sirjansland.

Omstreeks 1856 ontstond in Nieuwerkerk de Ledeboeriaanse gemeente. Zij werd genoemd naar een  dominee die uit de hervormde kerk werd gezet. Dominee Ledeboer gooide in 1840 in Benthuizen de bundel Evangelische Gezangen van de kansel om ze daarna demonstratief in zijn tuin te begraven. De gezangen waren door de hogere kerkelijke leiding verplicht ingevoerd. Dit stuitte op behoorlijk verzet.

De Ledeboeriaanse gemeente van Nieuwerkerk sloot zich in 1907 aan bij het dat jaar gevormde kerkverband van de Gereformeerde Gemeenten. In 1923 werd de gemeente uitgebreid doordat de plaatselijke Bakkeriaanse gemeente, een andere stroming binnen de wereld van de protestantse kerken, zich hierbij aansloot. Deze gemeente komt bijeen in het bedehuis aan de Molenstraat.

 Gebouw van de Gereformeerde Gemeente


Gebouw van de Gereformeerde Gemeente

Behalve deze Gereformeerde Gemeente kent Nieuwerkerk ook een Gereformeerde Gemeente in Nederland. Deze is ontstaan in 1953 nadat zich binnen de Gereformeerde Gemeenten een scheuring voltrok. Deze gemeente houdt haar diensten in de verbouwde voormalige School met den Bijbel aan de Stationsstraat.

Aan de Molenstraat staat tenslotte nog het gebouwtje van de voormalige Katholiek Apostolische Gemeente. Deze kleine kerkgenootschap kwam voort uit een Engelse opwekkingsbeweging en telde in 2015 nog maar zes gemeenten in Nederland. De gemeente in Nieuwerkerk werd opgeheven na het overlijden van het laatste gemeentelid. Een bordje op de deur van het gebouw herinnert nog aan de voormalige bestemming.

Abraham Caland

Abraham Caland

In 1836 was Capelle niet meer dan een gehucht. Het bestond uit een paar straten en enkele verspreid liggende boerderijen. Toch kreeg Capelle weer voor enige tijd naam. In 1836 investeerden 16 kapitaalkrachtige heren in de bouw van een meestoof. Onder hen de beroemde Zeeuwse waterbouwkundige Abraham Caland. Hij legde de eerste steen voor het gebouw dat 23.000 gulden kostte. De stoof werd de Kapel genoemd en stond aan een weg die later de Stoofweg werd genoemd.

In 1869 legde een brand een groot deel van de meestoof in as. Het was noodzakelijk om complete nieuwbouw te plegen. Het gebouw verrees nog in dat zelfde jaar. Maar dat was buiten de tijd gerekend. Korte tijd later werd in Duitsland een synthetische rode kleurstof ontwikkeld. De productie hiervan was veel simpeler en stukken goedkoper. Meekrap produceren was veel bewerkelijker en de fabricage hiervan verloor de concurrentieslag.

Meestoof “de Kapel”

Meestoof “de Kapel”

Toch hield de meestoof het nog uit tot 1914. In dat jaar werd de Kapel verbouwd tot een cichoreifabriek die in 1917 in gebruik werd genomen.

Cichorei behoort tot het plantengeslacht van de composietenfamilie. Hiertoe behoren onder anderen witlof en andijvie. Cichorei werd na de Tweede Wereldoorlog in Zeeland vooral geteeld vanwege de bladeren. De witte bladeren ontstaan als de wortels in het donker uitlopen.

De plant werd bitterpee genoemd. In vroeger tijden werd de wortel geroosterd en voor een koffieachtige drank gebruikt. Deze surrogaatkoffie kreeg al snel de bijnaam “peekoffie”. Het was een goedkoop alternatief voor echte, veel duurdere, koffie en was daarom tijdens de crisis- en oorlogsjaren erg populair.

De oude fabriek bestaat nog steeds en ligt langs de N59 tussen Bruinisse en Zierikzee.

Nieuwerkerk is niet rijk aan historische oude gebouwen. Maar toch willen we u wijzen op de monumentale molen. Het is er een van het type grondzeiler. De molen is te bereiken via een smal pad vanaf de Magnoliastraat.

Deze molen is gebouwd in 1844 nadat de voorganger, een houten molen was afgebrand. Op het toegangshekje voor de molen is een tekst aangebracht. “Door de Zeeuwse Wet ben ik hier neergezet”.

De molen heeft geen officiële naam en wordt daarom de Nieuwerkerkse Molen genoemd.

 

Toegangshek tot de molen

Toegangshek tot de molen

De tekst op het toegangshek heeft alles te maken met de provinciale hinderbepaling uit 1838. Hierin werd bepaald dat molens niet meer dichtbij een doorgaande weg mochten worden geplaatst. Het kwam regelmatig voor dat paarden schrokken van de draaiende en zwiepende wieken. Bij veel molens in Zeeland stonden borden met daarop de tekst “Molen stil”. Als een paard en wagen door de boer of koetsier werd stil gezet, moest de molenaar zijn gemaal stil zetten.

 

De oude smidse van Nieuwerkerk

De oude smidse van Nieuwerkerk

Toch is ook het 18de eeuwse woonhuis aan de Kerkring 9-11 de moeite waard om bij stil te staan. Aan de Hoge Kerkstraat staan nog een aantal karakteristieke huizen. Opmerkelijk daarbij is het vroegere cafe “de Meebaal”. De naam verwijst naar de meekrapteelt. Dit gebouw was in 1685 al in gebruik als herberg. Het heeft ruim drie eeuwen gediend als herberg en hotel. Momenteel is het een woonhuis. Nieuwerkerk telt acht rijksmonumenten.

Het echtpaar van Felius-Drooge. Jarenlang de uitbaters van de Meebaal

Het echtpaar van Felius-Drooge.
Jarenlang de uitbaters van de Meebaal

En dan is er nog het voormalige gemeentehuis. Het werd geopend op 10 mei 1930. Op het oog lijkt het gebouw erg ruim uitgevallen voor een relatief kleine gemeente. Maar de beide zijvleugels werden gebruikt als dienstwoningen. Alleen het middendeel deed dienst als raadhuis.

Op 1 januari 1997 ging de gemeente Duiveland op in de gemeente Schouwen-Duiveland. De belangen van Nieuwerkerk worden behartigd door de dorpsraad. Zie hier 

Hebron

Hebron

Het oude gemeentehuis is nu overgenomen door de stichting Hebron. Het wordt gebruikt als kleinschalige woonvorm voor verzorging van hulpbehoevende bejaarden.

De beroemdste inwoonster van Nieuwerkerk is ongetwijfeld Nelli Cooman. Deze atlete die in Paramaribo is geboren werd in haar carrière twee keer wereldkampioen, zes keer Europees kampioen en 15 keer Nederlands kampioen. Ze vertegenwoordigde tijdens twee Olympische Spelen ons land.

Sinds 1991 is zij de beroemdste inwoonster van Nieuwerkerk.

Nelli Cooman tijdens de naar haar genoemd Games

Nelli Cooman tijdens de naar haar genoemd Games

De Watersnood van 1953 was een zwarte dag voor Nieuwerkerk. In deze februarinacht kwamen 288 van de 1800 inwoners die Nieuwerkerk toen telde om het leven. Hieronder bevonden zich twee baby’s die tijdens de rampnacht waren geboren. Weinig huizen waren bestand tegen de kracht van het water. Sinds die nacht is het grondplan van het dorp sterk gewijzigd. Dit als gevolg van de nieuwbouw rond de dorpskern. Voor een impressie, kijk hier

Tastbaar zijn nog steeds de herinneringen. Op de algemene begraafplaats staat het watersnoodmonument dat een Phoenix voorstelt.

Hier en daar treft u nog muraltmuurtjes, restanten van vloedplanken, markeringen die aangeven hoe hoog het water in 1953 stond en natuurlijk de houten geschenkwoningen die de regeringen van Denemarken, Noorwegen en Zweden aan het getroffen gebied schonken. Hiervan zijn er nog steeds tientallen bewoond.

houten geschenkwoning

houten geschenkwoning

De zelfredzaamheid van de inwoners van Nieuwerkerk blijkt uit de geschiedenis van het zwembad dat de prachtige naam Dol-fijn draagt.

Ten westen van Nieuwerkerk lag de boerderij van de familie Gaanderse. Het bedrijf bestond uit een woonhuis en een grote schuur. Als gevolg van de Watersnood raakte de schuur zodanig beschadigd dat ze afgebroken diende te worden. In 1954 werd de schuur herbouwd.

Enige tijd later vatte de toenmalige gemeente Duiveland het idee op de westelijke kant van het dorp uit te breiden en nieuwbouw te gaan realiseren. De familie Gaanderse verkocht hun grond waardoor de grote schuur plotseling midden tussen de woningen kwam te staan. Deze was zodanig solide gebouwd dat besloten werd er een nieuwe bestemming voor te zoeken.

Op heel Schouwen-Duiveland was geen overdekt zwembad te vinden, dus besloot men deze voormalige landbouwschuur om te toveren tot een zwembad. Met steun van de bevolking en door de uitgave van renteloze obligaties van de gemeente werd een bedrag van 20.000 gulden ingezameld. In 1969 opende zwembad “Dol-fijn”, een naam die door de bevolking was bedacht, haar deuren.

Zwembad Dol-Fijn

Zwembad Dol-Fijn

In 1998 stelde het college van B&W van Schouwen-Duiveland, waar Nieuwerkerk een deel van was gaan uitmaken, voor om het zwembad om financiële reden te sluiten. Maar dat voornemen stuitte bij de bevolking van Nieuwerkerk en omliggende dorpen, die het 30-jarig bestaan van het zwembad wilden vieren, op hevig verzet.

De werkgroep “behoud zwembad Dol-fijn” en de dorpsraad bonden de strijd aan met de gemeente.  Er werd een Stichting Dol-fijn in het leven geroepen en met de steun van meer dan 500 donateurs werd in september 2000 het beheer en de exploitatie van het zwembad van de gemeente overgenomen. Hoewel er later nog het nodige overleg en harde noten kraken met de gemeente noodzakelijk bleken, bestaat het zwembad nog steeds en als het aan de inwoners van Nieuwerkerk ligt, blijft dat ook zo.

Nieuwerkerk is als dorp een jonge gemeenschap met veel kinderen. Daarom zijn er twee lagere scholen. OBS Duiveland bestaat uit twee scholen, waarvan er één aan de Weststraat in Nieuwerkerk staat. De tweede is de School met de Bijbel aan de Schoolstraat.

Voor medische- en gezondheidszorg kan men terecht bij de huisartsenpraktijk van R.A.C Backx en M.P. Bruijnzeel aan de Wethouder van Klinkenstraat.

In het dorp zijn een paar kleinere winkels waaronder een bakker en een slager. maar voor uitgebreid boodschappen doen kan men terecht bij een onlangs gebouwd winkelcentrum met twee supermarkten, een drogist en wat kleinere winkeliers.

Voor boodschappen kunt u terecht bij een pas geopend winkelcentrum met twee supermarkten en een drogisterij en wat kleinere winkels . Hieronder een impressie van de opening JUMBO – Schot.

 

 

 

Dijkwater bij Stevensluis

Dijkwater bij Stevensluis

Voor genieten van de natuur is Nieuwerkerk een aanrader. Het natuurreservaat Dijkwater is ontstaan na het afdammen van de gelijknamige vaargeul. Dit was de vaarroute met het haventje en de Stevensluis. Van dit verleden zijn nog steeds sporen te vinden, waaronder het vroegere stoomgemaal, muraltmuurtjes en zeedijken.

Het Dijkwater is een rust- en broedgebied en een overwinterplaats voor tal van vogelsoorten zoals de grote roodbonte specht, de steen- en de ransuil, de boom- en de torenvalk, de buizerd en de kiekendief.

Op de grond zijn er zeldzame plantensoorten. Langs de oevers zijn lange rijen rietkragen, bosjes en ruige graslanden.

Nieuwerkerk is een zalig dorpje dat zich in uw bezoek verheugd en waar u zeker niet aan voorbij mag gaan.