Noordgouwe

 

Wapen van Noordgouwe

Wapen van Noordgouwe

 

Noordgouwe is een van de jongste dorpen op Schouwen-Duiveland. Het dorpje telt ongeveer 750 inwoners. Met haar schilderachtige kleine huisjes en het karakteristieke dorpsplein is Noordgouwe aangewezen als een van de beschermde dorpsgezichten van de provincie Zeeland.

Tot 1961 was Noordgouwe een zelfstandige gemeente, waar ook Schuddebeurs onder viel. Daarna vormde het tot aan de gemeentelijke herindeling van 1997 een onderdeel van de gemeente Brouwershaven.

De Gouwe was een water in Zeeland dat stroomde van de Oosterschelde in het zuiden tot Sonnemaire in het noorden. Het vormde de scheiding tussen het eiland Schouwen aan de ene en de eilanden Duiveland en Dreischor aan de andere kant. Het dorp heeft haar naam te danken aan deze doorgang. Het lag ten noorden van de Gouwe.

Omstreeks 1330 werd Dreischor herdijkt. Zowel aan de westelijke ringdijk van die polder als aan de Schouwse kant lag een brede strook hoge schorren. De Gouwe was in die tijd tussen de 700 en 800 meter breed en goed bevaarbaar. Op 10 en 11 augustus 1304 vormde de Gouwe zelfs het strijdtoneel voor de Slag op de Gouwe, een zeeslag tussen een Frans-Hollandse vloot en een Vlaamse vloot.

De situatie omstreeks 1200

De situatie omstreeks 1200

Op het wantijgebied van Gouwe en Dijkwater, een plaats waar twee stromen samenkomen, slibde land aan. Dit bestond uit zanderig materiaal dat later belangrijk werd als zoetwaterhoudende ondergrond.

In 1374 gaf Willem de Hont Wittelenzoon, de rentmeester van Jan van Chatillon, graaf van Blois en bezitter van Dreischor, toestemming de schorren en slikken te bedijken. Daardoor werd Noordgouwe een aparte heerlijkheid. Maar als rechtsgebied was het opgesplitst in Noordgouwe Beoosten Steene dat tegen Dreischor aan lag en Noordgouwe Bewesten Steene dat tegen Schouwe aan leunde. De grensstenen tussen Beoosten Steene en Bewesten Steene , op de plaats waar vroeger de Gouwe stroomde, zijn nog terug te vinden.

 

Een van de grenspalen, Beoosten Steene

Een van de grenspalen, Beoosten Steene

In Beoosten Steene kon men hoger beroep aantekenen tegen vonnissen van de schepenen van Noordgouwe. Hiervoor kon men terecht bij de vierschaar van Dreischor. Voor Bewesten Steene was er een voortdurende twist over dit recht tussen de baljuw van Dreischor en die van Zierikzee. Deze rechtsverschillen werden pas in de 18de eeuw afgeschaft.

Hoewel Noordgouwe als ringdorp in een relatief jonge polder ligt, is het niet ondenkbaar dat op de onbedijkte schor al een concentratie van bewoning was.

Bij Schuddebeurs werd in 1434 in de buurt van de latere Rustenburg het kartuizer klooster Sion gesticht door Jan Lievense. Het klooster was gewijd aan Sint Hieronymus. In 1575 werd het door Spaanse troepen verwoest. Vier jaar later is het puin van het klooster verwerkt in de zeewering van Dreischor. Veel herinnert niet meer aan het klooster. Een bijbel uit 1537 en een albasten altaarstuk zijn te vinden in het Zeeuws Museum in Middelburg. Een fragment van een grafsteen is tegen de kerk van Noordgouwe geplaatst.

Een gravure van het klooster van Sion

Een gravure van het klooster van Sion

Tijdens de 15de eeuw werden tegen de polder Noordgouwe een aantal kleinere polders ingedijkt, waardoor de oppervlakte van Noordgouwe aanzienlijk werd uitgebreid. Deze poldertjes waren onder andere de St. Joostpolder, de St. Jeroen- ook wel de Bantampolder genoemd en de Galgepolder. Die kleine poldertjes, soms maar een tiental hectare groot, kregen in de loop der jaren vaak last van opstuwing vanuit het Dijkwater. Ze liepen regelmatig onder, waarna de bevolking ze weer onverdroten opnieuw drooglegden.

In de 19de eeuw werd tenslotte de Suzannepolder drooggelegd. Na de Watersnoodramp werden veel van de binnendijken afgegraven. De poldertjes werden samengevoegd en werden opgenomen in een gebied dat men de Kleine Polders noemde.

De veel uit zand bestaande polder Noordgouwe was in de 17de en 18de eeuw een gebied waar veel regenten uit Zierikzee landsteden stichtten. Dit waren half boerderijen en half buitenverblijven. Tussen Schuddebeurs en Noordgouwe lagen er zeker twintig. Ze hadden aansprekende namen, zoals: Zomerlust, Stadswijk, Boschlust en Vriendhoven. Zij vormden het bewijs van de welvaart van Noordgouwe. Bij Schuddebeurs werd landstad Weelzicht gebouwd. Huize Weelzicht lag op het vroegere gebied van lustplaats Sandvliet, waarmee Weelzicht in 1785 werd uitgebreid. In de dertiger jaren van vorige eeuw werd Weelzicht in gebruik genomen als jeugdherberg. Een lang leven was de herberg niet beschoren. In 1944 werd Weelzicht plat gebombardeerd.

 

Huize Weelzicht

Huize Weelzicht

In de 18de eeuw ontstonden er veel economische en politieke spanningen. Veel regenten verloren daardoor hun status en daarbij behorend vermogen. De meeste buitenplaatsen werden gesloten. Tuinen, bossen en boomgaarden werden afgebroken. Koepels, theehuizen en beelden weren gesloopt. Alles werd omgezet in meer winstgevend bouwland. Voor het landschappelijk schoon was dit een groot verlies.

Het welvarende van Noordgouwe kwam opnieuw tot uitdrukking door de bouw in 1902 van een streekziekenhuis. Het karakteristieke bakstenen gebouw werd ontworpen door de architect W. Bruynzeel Czn. In 1943 werd er vanwege het steeds drukker wordend bezoek een extra vleugel aangebouwd. Het streekziekenhuis werd echter overbodig toen in Zierikzee in 1957 een veel groter en moderner ziekenhuis haar deuren opende. Vanaf die tijd werd het oude ziekenhuis veel gebruikt door groepen scholieren uit Rotterdam en omgeving. Zij brachten hier vakanties door om frisse lucht op te doen en kennis te maken met het leven op het platteland.

Momenteel is in het oude ziekenhuis een kuuroord gevestigd.

 

Het voormalige ziekenhuis

Het voormalige ziekenhuis – © www.staatspareltjes.nl

Langzaam maar zeker werd Noordgouwe ook slachtoffer van de kleine kernenproblematiek. De basisschool werd kleiner om uiteindelijk helemaal te verdwijnen. Ambachtslieden en middenstanders konden het hoofd niet boven water houden en verdwenen en de bus stopte minder vaak. Daarvoor was de tramlijn van Zijpe naar Burgh al verdwenen. Het vroegere tramstation getuigt nog van het vergane openbaar vervoer uit de vorige eeuw.

Het dorpje leek uit te gaan sterven, maar het aanvankelijke aantal leegstaande huizen werd verkocht, vaak als tweede woning.

De kopers van de vrijkomende woningen hebben gelijk. Noordgouwe heeft, ondanks alles, veel te bieden. Het is een van de mooiste kerkdorpjes van Schouwen-Duiveland. Niet alleen de ring is hiervan de oorzaak. Ook de ruime opbouw van Noordgouwe speelt een belangrijke rol. Vanwege de vele bomen vormt het dorp, samen met Schuddebeurs  een oase in een weids landschap. De Driekoningenkerk uit 1462 staat sinds haar bouw precies in het midden van het dorp, in het hart van de ring. Ze is voorzien van een gracht waardoor het lijkt dat de kerk op een eiland staat. Neem hier een kijkje.

 

Driekoningenkerk – spil van het dorp

Driekoningenkerk – spil van het dorp

Ronddolend door het dorp is er veel moois te ontdekken. Natuurlijk de monumentale bebouwing rond de ring waar zich een oorspronkelijke travalje bevind waar in vroegere tijd een smid de paarden besloeg. Maar er zijn  meer opmerkelijke gebouwen. Noordgouwe telt maar liefst 23 rijksmonumenten.

Hieronder vallen onder andere, zowel de kerk als de kerktoren, de Pottere Hofjes, de pastorie, de oude meestoof en een aantal boerderijen en huizen aan de ring

Ten westen van Noorgouwe lag Huize de Pottere. Het werd in de 16de eeuw gebouwd door Hendrik de Pottere, een welgesteld man die hier zijn kasteeltje vestigde. Momenteel is het een boerderij.

Aan de Heereweg staan de Pottere Hofjes ook wel de Conyershuisjes. In 1651 zijn deze gebouwd door Maria de Pottere, een nakomeling van Hendrik. Zij was de vrouw van Ridder Ion Conyer. Zij stond er op woningen te bouwen voor het huisvesten van weduwen van officieren die in dienst van het vaderland gesneuveld waren.

Opmerkelijk is dat na de bouw gevelstenen werden aangebracht. Hieruit bleek de gelovigheid van Maria de Pottere duidelijk.

Boven een van de deuren was op een gevelsteen te lezen: “Jehova Provedit: De Heere zal het voorzien.”

Een tweede steen heeft een langere tekst. Hierop is in steen gebeiteld: “tot troost en onderhoud van eerlijcke van goede afkomste en van kloecke voorstanders ontbloote weduwen”.

De Pottere Hofjes

De Pottere Hofjes

Overigens zijn dit niet de enige gevelstenen die u in Noordgouwe aantreft. Bijzonder is die, in de gevel van de meekrapstoof Willem III aan de Zuidbosweg. De oorspronkelijke lage schuren zijn verdwenen maar het hoge deel van de stoof is gespaard gebleven. Schouwen-Duiveland was tot ongeveer 1870 het centrum van de meekrapnijverheid. De wortel van de meekrapplant werd na drie jaar geoogst. Daarna werd er in een meekrapoven, na een lang proces een rode verfstof van gemaakt. Deze dieprode verfstof, meekraprood ook wel Turks rood genoemd werd gebruikt voor het verven van kleding, maar ook veel door kunstenaars.

 

000-ring16   000-zuidbosweg03   000-heereweg16

Enkele van de gevelstenen.

 

Noordgouwe heeft gevoel voor kunst en cultuur en handelt daar ook naar. In de maanden november en december worden er verschillende kamerconcerten georganiseerd in de Driekoningenkerk.

Een het voormalige schoolgebouw is in gebruik genomen als het dorpshuis. Deze ruimten zijn beschikbaar voor sociaal-cultureel gebruik.

Het is de huisvesting voor een aantal activiteiten en verenigingen, waaronder de vergaderzaal voor de dorpsraad. Klik hier voor meer nieuws van de dorpsraad.

Noordgouwe is een prachtig, beetje verstild dorpje. Er is een goed restaurant. Maar laat die stilte van Noordgouwe u er niet van weerhouden tijdens een bezoek te genieten van een van de mooiste ringdorpen van Zeeland.

In de onmiddellijke omgeving bevinden zich een aantal goede campings. In Noordgouwe is een klein hotel en er zijn twee B&B’s. Het dorpje is een echte vakantie aanrader, maar ook een geweldige plaats om u te vestigen.