wapen van Oud-Vossemeer

wapen van Oud-Vossemeer

Oud-Vossemeer is een klein dorp, gelegen op het schiereiland Tholen en maakt deel uit van de gelijknamige gemeente. Het dorp telt ongeveer 2750 inwoners. Het is een dorp met een lange en unieke historie.

In 1410 stelde hertog Willem van Beieren, toenmalig graaf van Holland en Zeeland, aan zes heren de schorren en slikken ten noorden van Tholen ter beschikking om deze in te dijken en als ambacht uit te baten. Hierdoor ontstond feitelijk de ambachtsheerlijkheid Vossemeer.

Een ambachtsheerlijkheid noemde men vroeger een leen dat de landheer, de koning of de graaf, aan anderen uitgaf om te besturen en te beheren. Het woord ambacht duidt de rechtsmacht aan in het aangewezen gebied; overdrachtelijk wordt ambachtsheerlijkheid ook voor het grondgebied gebruikt. In de meeste gevallen, vooral in Zeeland, moest dit grondgebied nog op de zee veroverd worden of op zijn minst beter beveiligd, wanneer het al van het water vrij was. De al aanwezige of nieuw te verwerven gronden werden door de leenmannen gekocht, zodat deze na de bedijkingen de grondheerlijkheid bezaten. Tegenover bepaalde lasten, zoals de zorg voor het bestuur en het opbrengen van de belastingen voor de graaf van Holland, genoten zij rechten en inkomsten.

Kaart van de polders van Oud- Vossemeer van K. Bestebroer– omstreeks 1761

Kaart van de polders van Oud- Vossemeer van K. Bestebroer– omstreeks 1761

 

Het bestuur van de burgerlijke gemeente was samengesteld uit een baljuw en zeven schepenen. Zij vormden het administratieve bestuur over de gemeente en waren tevens belast met het uitoefenen van de rechtspraak. Deze en andere functionarissen werden door de heren benoemd.

Vossemeer, of Oudvosmaar zoals het in die tijd werd genoemd, was een hoge heerlijkheid. Dat wil zeggen dat de schepenen recht konden spreken over halszaken. Zij konden lijfstraffen opleggen en doodvonnissen vellen. Uitzondering daarop waren enkele zware misdrijven waarvan berechting aan de graaf van Holland was voorbehouden.

Op dit bestuur oefenden de heren toezicht uit.

Omdat de meeste heren van Vossemeer niet in de plaats of in de directe omgeving woonden, stelden zij voor het beheer van hun zaken een rentmeester aan, die in Vossemeer of Tholen woonde. Hun rechten en inkomsten noemde men de heerlijke rechten. Hiervan zijn er ongeveer 20 verschillende bekend, zoals de grondaccijnzen of renten, erfpachten, verendiensten, visserij, vogelarij, jacht, molen, tienden, plantrecht, dijken en wegen. De heren gaven tegen geldelijke vergoedingen aan particulieren verlof om van de heerlijke rechten gebruik te maken. Dit vormde een deel van hun jaarlijks inkomen; een ander deel kwam voort uit het beheer van de gezamenlijke eigendommen. De heerlijkheid als zodanig is in 1795 door de Revolutie teniet gegaan; toen verloor de ambachtsheerlijkheid haar publiekrechtelijk statuut. De twee dorpen Oud- en Nieuw Vossemeer werden twee gemeenten, die niet meer onder de ambachtsheren stonden doch direct onder de provinciale besturen. Sommige eigendommen en rechten zijn blijven bestaan of werden in 1814 door koning Willem I hersteld. Momenteel treedt de ambachtsheerlijkheid op in de nog resterende eigendommen en rechten.

Willem van Beieren

Willem van Beieren

 

De eerste uitgifte van Vossemeer geschiedde in het jaar 1410, en omvatte het gebied dat samenvalt met de Oud Vossemeerse Polder. In 1415 voegde hertog Willem van Beieren als graaf van Holland en Zeeland daar een groter gebied aan toe, dat de voormalige zelfstandige gemeente Oud Vossemeer op Tholen en Nieuw Vossemeer in Noord-Brabant omvatte. De grens tussen Brabant en Zeeland lag toen niet op de Eendracht, het water tussen het eiland Tholen en Noord-Brabant. Tegenwoordig is het water onderdeel van het Schelde-Rijnkanaal. Nieuw Vossemeer is tot 1809 Zeeuws gebied geweest.Na de tweede uitgifte hebben de heren de Kerkpolder ingedijkt; daarna opeenvolgend alle andere polders onder Oud en Nieuw Vossemeer. Het dorp Oud Vossemeer is vermoedelijk pas na 1430 gesticht. De naam “Oud” werd toegevoegd tegen het midden van de 16de eeuw toen op huidig Brabants gebied Nieuw Vossemeer was ontstaan. Aan de oostkant bedijkten zij in 1488 eerst Nieuw Kijkuit. Omstreeks 1565 begonnen zij aan de grote dijkage van Nieuw Vossemeer, waar in 1567 het dorp werd gestic

 

 

 

 

 

De dijkdoorbraak

De dijkdoorbraak

 

Nieuw-Vossemeer is in 1583 geheel verwoest; de polders van Nieuw Vossemeer gingen voor lange tijd verloren. De herdijking vond plaats in 1609. Daarbij werd het dorp op een andere plaats herbouwd. De naam van Vossemeer is afgeleid van de Vosvliet, een brede kreek die na de eerste bedijking van de Oud Vossemeerse Polder van oost naar west door het later gewonnen gebied liep. Verder naar het oosten lag een water, de Mare genaamd, dat woord is als tweede bestanddeel in de naam van de heerlijkheid terecht gekomen. Vrijberghe was eerder een afzonderlijke ambachtsheerlijkheid die ten noorden van Oud Vossemeer was. Dit gebied kwam ook op in het begin van de 15e eeuw. Het kleinere gebied heeft zich niet zo voorspoedig ontwikkeld, wat voor een groot deel veroorzaakt werd door zijn gevaarlijke ligging aan het buitenwater en zijn riskante bedijkingen. Na verschillende vroegere pogingen slaagde men pas in de 18de eeuw erin dit grondgebied blijvend te behouden. Tegen het einde van de 18de eeuw kochten de heren van Vossemeer twee derde van Vrijberghe aan. Rond het midden van de 19de eeuw kochten zij het restant. Sindsdien zijn de daar overgebleven rechten en eigendommen van de ambachtsheerlijkheid bij die van Vossemeer gevoegd. Vrijberghe vormde wel een eigen gemeente met een zelfstandige schepenbank, maar een dorp is er niet ontstaan. De eerste uitgifte van Vossemeer is werd gegund aan zes edelen, vrienden van hertog Willem van Beieren. Door vererving, verkoop, deling enz. zijn de oorspronkelijke delen, later porties of aandelen genoemd, in meerdere kleinere parten gesplitst. Momenteel worden de belangen nog steeds behartigd in de Ambachtsheerlijkheid van Oud- en Nieuw-Vossemeer en Vrijberghe N.V. Er zijn 181 aandelen, welk aantal teruggaat op het aantal delen, dat tegen het midden van de 19e eeuw in de administratie werd onderscheiden. Eén persoon kon en kan meerdere aandelen bezitten. De aandelen en de eventuele overgang ervan op de erfgenamen werden in de oude tijd beheerst door de regels van het Hollands leenrecht.De heren vergaderden eenmaal per jaar omstreeks het feest van St. Jan (24 juni), de patroon van Oud Vossemeer. Daar werden de zaken van de heerlijkheid en van het bestuur over de dorpen behandeld. De heren waren verplicht te verschijnen; wie niet kwam opdagen kreeg een boete, die door de wel aanwezigen aan spijs en drank mocht worden besteed. Voor het stemrecht was minstens een 1/24 aandeel vereist. De vergaderingen duurden meestal enkele dagen. Een van de voornaamste agendapunten waren het oplezen, controleren en vaststellen van de jaarlijkse domeinrekening. In de oude tijden werd het eventueel batig saldo aan het einde van de vergadering uitbetaald.

Het voormalige ambachtsherenhuis

Het voormalige ambachtsherenhuis

 

Al tegen het einde van de 15e eeuw hadden de heren een eigen huis, dat voornamelijk voor het bestuur van de gemeente en voor de zittingen van de schepenbank diende en dat meestal “rechtshuis” werd genoemd. De naam “herenkamer” komt ook voor. Het eerste ambachtsherenhuis stond in Oud Vossemeer aan de overzijde van de Ring naast de kerk.

Het nog bestaande gebouw (in Oud Vossemeer) is in 1767 opgetrokken, waarvan de eerste steen in de hal getuigt. De aannemers hadden echter zo’n slecht werk geleverd, dat al direct na de oplevering ingrijpende herstellingen nodig waren. Op het front buiten staat het jaartal 1771, in dat jaar kwam de nieuwbouw uiteindelijk gereed. Na 1809, toen de gemeenten zich van de ambachtsheerlijkheid hadden afgescheiden, heeft het ambachtsherenhuis lang als gemeentehuis van Oud Vossemeer gediend. Na de oorlog wilde de gemeente het onteigenen en afbreken voor de aanleg van een straat, doch dit werd door het hoger gezag verboden. In 1953 is het huis gerestaureerd. Het dient nog voor de jaarvergaderingen van de raad van beheer en de aandeelhouders, de zitdagen van de rentmeester, en voor de bewaring van het archief, dat in 1965 werd geordend.

Four Freedoms Monument in Oud-Vossemeer

Four Freedoms Monument in Oud-Vossemeer

 

Oud-Vossemeer geniet ook bekendheid vanwege het feit dat de voorvaderen van de beroemde Amerikaanse president F.D. Roosevelt uit deze plaats afkomstig zijn. Claes Martensen Roosevelt zette rond 1650 voet aan land in het huidige New York. Hier bouwde hij zijn kapitaal op. Voor meer informatie over F.D. Roosevelt, klik hier.

In 1950 bracht Eleanora, de vrouw van Franklin D. Roosevelt een bezoek aan Oud-Vossemeer waar vermoedelijk ook haar ‘wortels’ liggen. Naar de president is The Franklin D. Roosevelt Four Freedoms Award genoemd. Een prijs die jaarlijks wordt toegekend, en afwisselend in Amerika en in Middelburg wordt uitgereikt. Deze internationale onderscheiding wordt toegekend aan degenen die zich verdienstelijk hebben gemaakt op het gebied van de vrede en gerechtigheid. De vier door Roosevelt geformuleerde vrijheden hebben gestalte gekregen in een kunstwerk van Nico van den Boezem dat bij de Hervormde kerk is geplaatst

Oud-Vossemeer heeft nog andere dingen om trots op te zijn. Zo is er de jaarlijks terugkerende Wielerronde van Oud-Vossemeer die in 2016 voor de 68ste keer werd verreden. Het is een wedstrijd voor verschillende categorieën. Er wordt gereden door amateurs, elite vrouwen en elite beloften. De laatsten rijden een wedstrijd over 80 km. waarvan 20% over kasseien. De ronde van Oud-Vossemeer heeft al tal van winnaars opgeleverd die later doorbraken bij de profs.

De Ronde van Oud-Vossemeer

De Ronde van Oud-Vossemeer

 

Een wandeling door Oud-Vossemeer is echt een genoegen. U treft een aantal leuke winkeltjes, waaronder een dames- en een herenmodezaak, een ambachtelijke slager, een kapsalon en diverse anderen. Uiteraard is er een supermarkt.

Tijdens uw wandeling kunt u niet om een oude smidse heen. Deze dateert uit 1876. In de gevel is een handgemaakt kunstwerkje aangebracht. Een heel bijzonder en bewegend uurwerk. De oude smid moet er aardig wat vrije tijd en werk in hebben gestoken.

De oude smidse

De oude smidse

 

In de gemeente kunt u voor gezondheidsproblemen terecht bij het Medisch Centrum Oud-Vossemeer.

Er zijn twee basisscholen, de Openbare Basis School Die Heenetrechtschool en de Rooms Katholieke Basis School ‘Sint Anthonius’.

In de omgeving kunnen vakantievierders terecht op drie campings. Er zijn leuke fiets- en wandelroutes en vooral de rust van het zonnige Zeeland.