Axel bestaat als bewoond gebied, al meer dan 1.000 jaar. Ooit is het ontstaan op een hoge zandrug uit de laatste ijstijd. Deze lag in het midden van een uitgestrekt veengebied.

Middeleeuwen

In 991 werd de naam voor het eerst genoemd. In de kronieken van Graaf Boudewijn IV kwam de naam Axia voor, een klein plaatsje met een haventje.  Men leefde hier voornamelijk van de landbouw, visserij en handel over water.

In 1108 was in Axel al sprake van een Sint-Pieterskerk. Op de plaats waar deze grote kerk heeft gestaan bevindt zich tegenwoordig de oude begraafplaats.

Kasteel van Axel

Axel viel in 1183 onder het graafschap Vlaanderen en behoorde tot het rechtsgebied van de stad Gent beheerst door Filips van Elzas. In dat jaar verleende deze Axel stadsrechten. Er heeft ooit een kasteel gestaan. Omstreeks 1200 werd melding gemaakt van dit kasteel als de zetel van de heren van Axel.

De oude stadsplattegrond met daarop het Hof van Axel

De ontdekking van dit kasteel  berustte op louter toeval. In september 1963 deed de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek in Axel. Zij waren op zoek naar de restanten en de ligplaats van het plaatselijke kasteel, het ‘Hof van Axel’.

Tijdens de eerste dag waarop men begon met zoeken ontmoette men de plaatselijke melkman. Melkboer Wijna bezat een weiland, pal ten zuiden van de oude vestingwallen. Hij herinnerde zich rioleringswerken in zijn weiland. Men was daarbij op dikke muren gestuit. Die werden toen in de rioleringssleuf snel uitgebroken. De onderzoekers gingen ter plaatse op inspectie en groeven funderingen op van twee gebouwen van het kasteel, een bijgebouw en een kapel.

De enige duidelijke afbeelding van het kasteel staat op de Axelse stadsplattegrond van Jacob van Deventer uit ongeveer 1560.

Filips van Elzas, Vergulsd beeld aan de muur van de basiliek in Brugge. Publiek domein – Wiki

Tachtigjarige Oorlog

Axel lag aan de voormalige Dullaert, de latere Braakman. In de vroege middeleeuwen vormde deze zeearm een natuurlijke scheiding tussen Oost- en West Zeeuws-Vlaanderen. Daardoor had Axel een heel strategische ligging. Het versperde de doorgang naar de havenstad Terneuzen en andere plaatsen aan de Westerschelde. Maar ook de toegang tot de havens van Antwerpen en Gent die in Spaanse handen waren.

De stad was een onderdeel van de Staats-Spaanse Linies. Hier werden de Linie van Axel I en later de Linie van Axel II aangelegd.

 

Linie van Axel I

 Tegen het einde van de 16de eeuw veranderde Prins Maurits Axel in een vestingstad met acht bastions.

De Linie van Axel I was een onderdeel van de Staats-Spaanse Linies  op staats grondgebied bij het versterkte stad  Axel

Het vroeger Axel met haar acht bastions

Deze Linie werd gebouwd op een dijk van de mislukte aanleg van polder Beoosten-Blij, die zich bevond tussen Axel en Hulst. Ze werd aangelegd in 1596 na de inname van Axel door Staatse troepen. De inname van Axel  onder aanvoering  van Prins Maurits was zijn eerste wapenfeit. Door het gebied ten westen van de stad onder water te zetten, kon Axel behouden blijven voor de Staatsen. Het water vormde lange tijd de grens tussen het Spaans en het Nederlands gebied.

De Linie bestond uit de volgende forten:

Fort Sint-Margriet, dat ten Noordoosten van de stad lag en  later de naam Fort Nassau kreeg.

Kijkuit is buurtschap dat is vernoemd naar het gelijknamige fort dat in 1596 werd aangelegd

Fort Hendrik Filip was een fort ten oosten van Axel en werd later Fort Zeeland genoemd

Deze forten waren gelegen langs de Liniedijk, welke nog geheel in het landschap aanwezig is.

Maurits bestormt Axel

 

Staats-Vlaanderen

Het gebied van Staats-Vlaanderen, dat later Zeeuws-Vlaanderen zou worden, was opgesplitst enkele delen. Deze werden ambachten genoemd. Het waren een soort van bestuur over districten. Axel, Hulst en de Belgische plaatsen Assenede en Boekhoute vormden gezamenlijk de Vier Ambachten. Zij waren een deel van graafschap Vlaanderen met een eigen rechtspositie. Die rechtspositie werd vastgelegd in ‘de Keure der Vier Ambachten’.

Elke twee jaar wordt hieraan nog de nodige aandacht besteedt op de Keuredag, steeds wisselend over de vier steden. Tijdens dit evenement staan activiteiten op het gebied van cultuur en historie centraal.

Menno Baron van Coehoorn – door Caspar_Netscher

Linie van Axel II

De Linie van Axel II was een onderdeel van de vroegere Spaans-Staatse Linies die zich bevond ten oosten van Axel.

Toen de aanleg van de Beoosten-Blij-benoordenpolder, die aanvankelijk in 1596 mislukt  was, in 1653 alsnog slaagde, werd in 1700 besloten om de dijk hiervan, die in 1596 reeds dienst had gedaan voor de  Linie van Axel I opnieuw voor een Linie te benutten.

Het was Menno van Coehoorn die het plan ten uitvoer bracht en, deels op de plaats van verlaten forten, nieuwe aanlegde. Wel kregen de forten de nieuwe namen.

Tweede Wereldoorlog

In september 1944 werd er fel gevochten om de haven van Antwerpen. Ook Axel kreeg behoorlijke klappen te verwerken. Als we spreken over ‘De slag om de Schelde’ wordt er vaak gerefereerd naar de inzet van de Canadese militairen. Dat is juist, maar de rol van de Polen voor Axel blijft een beetje onderbelicht.

Op de ochtend van dinsdag 19 september leek het alsof de tot dan sterke weerstand van de Duitsers in Oost-Zeeuws-Vlaanderen was gebroken. De Duitse legerleiding kreeg bericht dat de toestand voor hun militairen ‘überrasschend schnell’ verslechterde, en dat complete legeronderdelen zich terugtrokken richting Terneuzen.

Die Duitse informatie klopte. In het begin van de middag trokken Poolse militairen  van de Eerste Poolse Pantserdivisie Axel binnen. Zij stonden onder leiding van kolonel Szydlowski. Ze deelden, zoals dat bevrijders betaamt, chocolade en sigaretten uit. Er was blijdschap, maar geen euforie, de beschietingen van de voorgaande dagen hadden de vreugde getemperd. ,,Luidruchtig blij konden we niet zijn’’, zei de burgemeester later. Veertig burgers waren omgekomen, en de schade aan huizen en andere gebouwen was groot.

Gdydinia brug bij Axel

Gered door de Gdynia Brug

Maar hier ging het een en ander aan vooraf en Axel was ontsnapt aan nog veel meer ellende. De stad was na vier dagen felle gevechten nog steeds in handen van de Duitsers. In eerste instantie waren de geallieerden van plan om Axel op de vijfde dag met artillerie zwaar onder vuur te nemen. Maar mist en de Polen voorkwamen dat.

Eerdere aanvallen op Axel vanuit het zuiden liepen vast. De Duitsers hadden de strategische ligging van de stad goed ingeschat. Ze hadden aan de zuidelijke toegangsweg veel artillerie geplaatst en stukken land ten zuiden van Axel onder water gezet.

Axel bevrijd door Poolse soldaten – Screenshot Omroep Zeeland

Aan de andere kant tussen Axel en Hulst plaatsten de Polen in dikke mist een pontonbrug. Deze hadden ze de naam Gdynia Brug gegeven, genoemd naar een havenstad in Polen in de bocht van Gdansk. Op 19 september 1944 waagden de Polen het om vanuit het oosten de brug over te steken. Dit waagstuk bleek de genadeklap voor de bezetters. Herinneringen aan deze dag zijn terug te vinden in deze film die Omroep Zeeland maakte.

 

Monument ter ere van de gevallen Poolse soldaten

 

Monument

De inwoners van Axel zijn de inzet van de Polen niet vergeten. Bijna 150 van hen lieten bij de verovering het leven. Aan de Zeestraat is voor hen een monument opgericht. Een bronzen beeld op een sokkel stelt een stervende soldaat voor. Op een aangebrachte plaquette staat de tekst: ‘Aan Polen’s zonen die op deze grond voor onze vrijheid tot de dood toe streden’.

 

Land van Axel

Samen met Terneuzen en Zaamslag maakt Axel deel uit van het land van Axel. De zuidelijk van Axel gelegen dorpen vallen hier buiten.  Uit deze naam valt op te maken dat Axel in het verleden belangrijker was dan Terneuzen.

Het Land van Axel is overwegend calvinistisch in tegenstelling tot de nabijgelegen Belgische dorpen die voornamelijk katholiek zijn. Deze geloofsovertuiging was voor de bevolking een reden om, na de Eerste Wereldoorlog, te kiezen om Nederlands te blijven en zich zwaar te verzetten tegen de annexatieplannen van de Belgische koning Leopold.

Axelse klederdracht

 

Opvallend is de traditionele Axelse klederdracht met de opstaande doek, de kanten trekmuts en de spiraalvormige gouden krullen met strik. Deze klederdracht is een van de weinige drachten die duidelijk als onderscheidend te herkennen is. Spijtig genoeg gaat ook deze traditie verloren. Ze wordt alleen nog door klederdrachtgroepen getoond.

 

Einde zelfstandigheid

Tot 1970 was Axel een zelfstandige gemeente. In dat jaar werd het uitgebreid met de gemeenten Koewacht, Overslag, en Zuiddorpe alsmede delen van Sint-Janssteen, Vogelwaarde en Westdorpe. In 2003, bij de gemeentelijke herindeling werd Axel een deel van de nieuw gevormde gemeente Terneuzen.

De voormalige gemeente had een oppervlakte van 72,36 km². Axel telde in 2019 7.719 inwoners die zich Axelaars noemen.

Het nieuwe wapen van Axel

 

In dat jaar werd ook het wapen van Axel herzien. De leeuw kreeg een kroon en rode nagels. Ook werd een halsband met een kruis toegevoegd.

De vlag van Axel heeft iets waar geen enkele Nederlandse gemeente mee kan pochen. Hij is in een baan om de aarde gebracht. De in Sluiskil geboren Lodewijk van den Berg was de eerste Nederlander die de ruimte inging. Op zijn missie met de Spaceshuttle Chalenger had hij de vlag van Axel bij zich als eerbetoon aan zijn geboortegrond.

 

De Erpelkapper

 

Erpelkappers

De inwoners van Axel worden schertsend ‘erpelkappers’ genoemd. Die bijnaam danken ze aan het feit dat ze vroeger na de aardappeloogst met hun ‘kapper’ (schoffel) naar het veld trokken in de hoop nog wat achtergebleven ‘erpels’  (aardappelen) te vinden. Het beeld ‘De Erpelkapper’ herinnert daar nog aan.

 Monumentale stad

De stad heeft drie kerken. Daarvan zijn er er nog drie in gebruik. Dat zijn de Hervormde Kerk die nu de PKN-kerk is en de Gereformeerde kerk. De voormalige Rooms Katholie Gregorius de Grotekerk stond al geruime tijd leeg. Het gebouw staat nog fier overeind, maar de bestemming is veranderd. Er is nu een restaurant annex cafetaria in gevestigd. Axel is zuinig op haar monumenten.

De vroegere Gregorius de Grotekerk

 

Stadsmolen

De stadsmolen staat op de  vestingwal. Het is een korenmolen, een ronde bakstenen stellingmolen uit 1750, gedekt met dakleer, die een in 1747 afgebrande houten molen verving. De molen torent boven de omgeving uit, mede doordat hij op een bastion is gebouwd.

Stadsmolen van Axel

 

 

 

 

De Stadsmolen was in bedrijf tot 1911. In dat jaar werd de molen onttakeld en werd het maalwerk gemechaniseerd. De romp brandde in de jaren 50 van de 20e eeuw af en bleef doelloos staan. In de jaren 80 ontstond het plan tot herbouw, waarmee uiteindelijk in 1998 werd begonnen. De restauratie nam twee jaar in beslag en veel onderdelen werden vernieuwd. De trappen naar de zolders zijn breder en veiliger gemaakt dan in de meeste andere molens, met het oog op bezoekers. Sinds 2000 draaien de wieken weer en vrijwilligers malen graan. De Stadsmolen draait van april tot eind oktober regelmatig op zaterdagen en is dan te bezoeken. Hij is ook in gebruik als trouwlocatie voor kleine gezelschappen.

 

Watertoren

De 60,6 meter hoge met baksteen beklede watertoren uit 1936 werd officieel in gebruik genomen in januari 1937. Het ontwerp van architect C. van Eck is bewaard in oorspronkelijke staat. Het is één van de hogere watertorens in Nederland.

De watertoren is geopend voor publiek, maar u moet wel de 264 treden naar de top beklimmen. Eenmaal boven heeft u een schitterend uitzicht heeft over Zeeuws-Vlaanderen.

De watertoren is op de begane grond ingericht als tentoonstellingsruimte. Hier worden in het bijzonder tentoonstellingen georganiseerd waarin de natuur centraal staat, hoewel er ook wel plaats wordt gemaakt voor kunstexposities.

Rondom te toren is een heemkundige tuin met waterelementen aangelegd. De toren dient ook als vertrekpunt voor natuurexcursies in de omgeving, zoals in het Axelse bos, in het bos op de Axelse Vlakte en in het kunstbos.

De watertoren van Axel

Vanaf de begane grond krijgt men een uitstekende indruk van de kathedrale hoogte en de twaalf indrukwekkende betonnen kolommen die het skelet van de toren vormen. Ēén niveau hoger is een vaste expositie ingericht over de toren zelf.

De toren kan beklommen worden via een inpandige trap. Boven de eerste lekvloer op 28 meter hoogte, bevindt zich een waterreservoir van 300 m³ dat via een loopbrug bezichtigd kan worden. Vanaf de tweede lekvloer op ongeveer 50 meter hoogte heeft men een schitterend uitzicht op de Axelse kreken en het omringende landschap en recreatiegebied. Op deze hoogte krijgt men ook een indruk van de omvang van de beide bovenste reservoirs die samen een inhoud hebben van 1.000 m³. Tevens is er een reinwaterkelder van 250 m³ Het geheel wordt hier overkoepeld door een 10 meter hoge betonnen schaal die aan de buitenkant bekleed is met koper. Het geoxideerde koper is de oorzaak van de groenkleurige top van de toren. De watertoren is een uitdaging.

 

 

Een van de beelden van het Volco Project

Kunststad

Axel manifesteert zich als kunststad. Terecht! Op het gebied van architectuur treft u tal van bouwstijlen. Daaronder de Amsterdamse school en gebouwen opgetrokken in de zogenoemde Jugendstil. Ook komt u in de stad tal van beelden tegen. We noemden al de Erpelkapper en de sneuvelende soldaat. Meer kunstwerken zijn ‘Voeten’ van Johnny Beerens en het Volco project.

Het Volco Project is geschapen door beeldhouwer Han Deij en bestaat uit 17 beelden. Samen vormen ze kreeftachtige figuren die oprijzen uit de grond. Deij noemde ze samen een beest onder de grond dat de stad in hun greep houdt.

Musea

Axel heeft twee leuke musea die een bezoek zeker waard zijn en met zorg in stand worden gehouden.

In museum het Warenhuis maakt u op een interactieve manier kennis met het Land van Axel en met de mensen die er tussen 1850 en 1950 leefden. Hoe ze eruit zagen, wat ze deden en waar ze in geloofden en hoe ze het landschap gestalte gaven. Een bezoek aan Museum Het Warenhuis is dan ook een unieke ervaring voor het hele gezin. De bijzondere presentatie van dit ooit fel omstreden grensgebied, de fraaie streekdrachtcollectie, de prachtige schilderingen en de winkel in Jugendstil, laten jong en oud vroegere tijden beleven.

Museum Land van Axel

Ook is er het Witte Museum waar fotografie en radio de vaste collectie vormen. Oude fototoestellen en radioapparatuur worden hier aan u voorgesteld. De naam is afgeleid van de broers Jan en Maarten de Witte die de hele collectie bijeen hebben gebracht.

 

Recreëren

In en rondom Axel is veel te beleven. Het Smitsschorre gebied is in de jaren ’60 van de vorige eeuw ontstaan door enkele meters grond op te spuiten met grond die afkomstig was uit de verbreding van het kanaal Gent – Terneuzen. Sindsdien is het gebied van 276 ha. omgetoverd tot een recreatiegebied met onder meer een motorcrossbaan, een zweefvliegveld en golfbanen.

Daarnaast is het een bosrijk gebied waar het goed wandelen is. Lopend langs de noord- of westzijde heb je een prachtig uitzicht over de Axelse kreek en de Zwartenhoek. s’ Morgens vroeg, in alle stilte, heb je kans om, naast tal van vogelsoorten, reeën of eekhoorns te zien.

Axel, als streekcentrum met haar mooie centrum vele leuke winkels en goede horeca heeft een uitgebreid keuzemenu om uzelf een dagje te verwennen en te genieten van alle dingen die het leven mooi maken.

Gemeentehuis Axel – foto Limo Wreck, Puibliek Domein, Wiki

De stad staat van oudsher bekend om haar culinaire kwaliteiten en bourgondische inslag, mede bepaald door de nauwe band met België. Er is bijvoorbeeld een chocolatier en een wereldwijd vermaard wijnhuis. In Axel kan men gastronomisch uit eten en er is een grote verscheidenheid aan horeca, waardoor er voor iedereen wel een plek is om in een gepaste ambiance voor een afzakkertje in Axel te blijven hangen. Zelfs voor een kleine lunch, een lekker broodje, een frietje of iets voor de lekkere trek is in Axel alles voorhanden.

 

Axel is voor iedereen en goede bestemming voor een dagje winkelen of een weekje vakantie.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

RK restaurantEr zijn drie begraafplaatsen waarva