De oude Germaanse oud-en-nieuwjaarsviering werd in de winter gevierd. Dat duurde 12 dagen en nachten en heette ‘Joelfeest’. Het Joelfeest begon op 25 december, als de dagen gingen lengen. Het feest ging door tot 6 januari, het huidige Driekoningen. Rond de 8e dag, ofwel 1 januari, was het hoogtepunt met grote vuren, dierenoffers en veel eten en drinken.

januari

januari

Nieuwjaar is in Nederland eigenlijk een relatief jonge traditie. Het wordt in ons land pas sinds 1576 op 1 januari gevierd.

Vuurwerk

Wij gaan het jaar beginnen met veel geknal. In de nacht van 31 december op 1 januari hoort u ze overal: voetzoekers, gillende keukenmeiden en vuurpijlen. Een nieuwjaarsnacht zonder vuurwerk is geen nieuwjaarsnacht. Maar waar komt die rare gewoonte eigenlijk vandaag en waarom doen we er massaal aan mee?

Knalletje?

Knalletje?

 

 

Het is niet helemaal duidelijk wie het vuurwerk uitvond. Sommigen denken dat het de Chinezen waren, anderen menen dat we de knallen aan de Bengalen – een volk in Zuid-Azië – te danken hebben. Natuurlijk zijn er mooie verhalen over hoe het vuurwerk uiteindelijk ontstaan is. Zo zou een Chinese kok de eerste knal op zijn naam hebben staan. Hij gooide wat ingrediënten – die in die tijd heel normaal waren in de Chinese keuken – bij elkaar: houtskool, zwavel en salpeter. Vervolgens ging het vuur eronder en werd alles in een bamboestok geperst. Kort daarop explodeerde het goedje. Welke gevolgen dat voor de kok en zijn keukentje heeft gehad, is niet bekend, maar het vuurwerk was geboren!

Vuurwerk werd gebruikt om de kwade en boze geesten in de lucht weg te jagen zodat je er geen last meer van had en fris het nieuwe jaar in kon gaan.

Het vuurwerk kwam met de handelaren die zaken deden in het oosten, dus ook China, naar Europa. Daar werd het gretig omarmd en de gewoonten van geestenverdrijving werd geheel overgenomen. De demonen en geesten van de overledenen moesten ook worden verjaagd. Deze geesten konden rond oud en nieuw tevoorschijn komen. Het verjagen van deze geesten moest met veel lawaai gedaan worden zodat de geesten schrokken en weg bleven.

Er werd geloofd dat deze geesten ook nuttig konden zijn en dat ze mensen en het vee vruchtbaar konden maken en dat ze de gewassen konden laten groeien. Maar de geesten verdrijving  de knallende gewoonten stierven langzaam uit.

Later werd deze gewoonte opnieuw opgepakt en werd weer een ‘traditie’. In de jaren zestig en zeventig van vorige eeuw begon men weer met afsteken van vuurwerk op de avond van oud en nieuw. Het vuurwerk dat bij de jaarwisseling afgestoken word lijkt een beetje op de traditionele vuren, kerstbomen verbranding. Ook hiermee werd het oude jaar afgesloten en het nieuwe jaar begonnen. En niet te vergeten de nieuwjaarsvuren.

En hoe zit het in Zeeland ?

Oudejaarsavond vierden de Zeeuwen vaak met spelletjes en drank, voorafgegaan door een kerkdienst. De vrouwen bakten reuzel- of oliebollen, al was het aanvankelijk meer gebruikelijk om dit met Kerst te doen. Het oliebollen eten en vuurwerk ontsteken, zijn nog steeds gebruikelijk rond Oud en Nieuw. Op oudjaar liepen kinderen in Zuid-Beveland rond met de koenkelpot, een blikken bus overspannen met een varkensblaas, waarin een rietje is gestoken, Door het bewegen van het rietje ontstond een enigszins weemoedig klinkend geluid.  Daarbij werden oude liedjes gezongen. Later op de avond speelde men spelletjes. Vooral Pot en Bure was vroeger een bekend gezelschapsspel dat vooral op oudejaarsavond en nieuwjaarsdag werd gespeeld, maar ook slabberjan, een gezelschapsspel waarbij met twee maal 21 stukken (doppen) wordt gespeeld door een vrij groot aantal personen.

Slabberjanspel - foto Wim Helm 2001 Zeeuwse Bibliotheek Beeldbank Zeeland

Slabberjanspel – foto Wim Helm 2001 Zeeuwse Bibliotheek Beeldbank Zeeland

Ook  klok en hamer was populair. Na de komst van de televisie raakte het algemeen in gebruik om op oudejaarsavond naar televisieprogramma’s te kijken, in het bijzonder naar de oudejaarsconference van een bekende cabaretier en verdwenen op veel plaatsen de speeltjes.

Lang niet iedereen op het platteland bleef vroeger tot middernacht wakker. Op nieuwjaarsdag gingen de kinderen en vrouwen uit de armste gezinnen langs de huizen om een fooitje. De vaste boerenarbeiders en hun vrouwen gingen naar de boer om hem en zijn gezin geluk te wensen. Ze werden doorgaans op drank en een gift in geld onthaald. Het gebruik, dat lantaarnopstekers en vuilnisophalers met nieuwjaar gedrukte berijmde nieuwjaarswensen aanboden, heeft zich tot ongeveer 1914 gehandhaafd.

Ook wordt er op veel plaatsen in Zeeland met Nieuwjaarsdag krentenbrood met krukels gegeten. Zelf eens proberen? Het is best wel lekker.

Krentenbrood met krukels

Krentenbrood met krukels

De Nieuwjaarskoeken, met gespoten suikerfiguurtjes en plakplaatjes versierde peperkoeken, die men in heel Zeeland elkaar ten geschenke gaf, zijn in onbruik geraakt. In het Land van Cadzand kende men nieuwjaar- of suikerwafeltjes. Die werden op nieuwjaarsdag gegeten bij een glaasje stroopjenever.

Op 1 januari wensen we iedereen het beste, zodat we die wensen ook terug ontvangen. Vroeger werd vooral geld gegeven. In de 19de eeuw liep dat uit de hand, toen men wildvreemde voorbijgangers geld probeerde af te bedelen met berijmde nieuwjaarswensen en -prenten.

 

Schoorsteenvegers, vuilnisophalers, straatvegers, nachtwakers en lantaarnaanstekers verkochten hun beste wensen; tegenwoordig zijn het de tijdschrift- en krantenbezorgers die ons zo hun beste wensen overbrengen, en zien we dit gebruik nog terug in het sturen van kerst- en nieuwjaarskaarten, het geven en bezoeken van nieuwjaarsrecepties, en de gewoonte iedereen die men ontmoet het beste te wensen voor het nieuwe jaar. Ook ontvangen kinderen die ‘het nieuwe jaar komen winnen’ bij buren en familieleden, in sommige delen van Nederland en België zakjes met snoepgoed, fruit en noten.

Nieuwjaarswens

Nieuwjaarswens

Nieuwjaarsduik

De Nieuwjaarsduik is een recente traditie. Op diverse plaatsen langs de kust, onder meer in Vlissingen, Breskens en Westenschouwen, gaan mensen op Nieuwjaarsdag het koude water in. De Nieuwjaarsduik op het Badstrand in Vlissingen gaat voort op de Nieuwjaarssnorkeltocht, die op 1 januari 1978 voor het eerst werd gehouden. Duikers van het Duikteam Zeeland leggen ter hoogte van de Vlissingse boulevard in opvallende kleding snorkelend een parcours af in de Westerschelde. Nu voegen zich een paar honderd mensen bij hen voor de Nieuwjaarsduik. De donderdag na Nieuwjaar was op Walcheren een feestdag. Oud en jong trok naar Middelburg om er de markt te bezoeken, te feesten en bij leveranciers de jaarrekeningen op te halen.

Nieuwjaarsduik bij Vlissingen

Nieuwjaarsduik bij Vlissingen

Later in de maand vinden er vele nieuwjaarsrecepties in bedrijven, verenigingen en gemeenten in Nederland plaats.

Maand januari

Januari wordt ook wel de louwmaand, de ijsmaand, de wolfsmaand of de hardmaand genoemd. Het is de eerste maand van het jaar van de Gregoriaanse kalender en de maand telt 31 dagen.

Aangezien de Romeinen de winter als een maandloze periode zagen, werden januari en februari als laatste twee maanden aan de kalender toegevoegd.

De oudste versie van de Romeinse kalender telde tien maanden. Het jaar begon in maart en december was de laatste maand van het jaar. Hierna volgde een periode die geen naam kende. In  de zevende eeuw voor Christus werden twee nieuwe maanden aan de kalender toegevoegd. Zij kregen de namen januari en februari. Dit zou zijn gebeurd tijdens de regering van koning Numa Pompilius.

Later, in het jaar 456, werd januari de eerste maand van het jaar. De maand is voornoemd naar de Romeinse god van poorten en deuren; Janus. De oorspronkelijke Romeinse naam is Mensis Ianuarius.

De sterrenbeelden in januari zijn Steenbok (22 december tot 19 januari) en Waterman (20 januari tot 18 februari).

En wat zeggen de weermannen van deze maand?

Als in januari de muggen zwermen, dan moogt ge in Meert uw oren wermen;

Januari zonder regen, is de boerenstand een zegen.

Geeft januari sneeuw en vorst, dan vaak de boer zijn granen dorst.

 

Hoe dan ook, wij van Zalig Zeeland wensen u een heel goed, succesvol en gezond en vredig Nieuwjaar.