Zeeland was in de laatste maanden van 1944 bevrijd van de Duitse bezetters. Met uitzondering van Schouwen-Duiveland.

Arbeitseinsatz

De Duitse bevelvoerder over het eiland gaf op 2 december 1944 het bevel dat alle mannen in de leeftijd van 17 tot 40 jaar zich moesten melden voor de Arbeitseinsatz. Om de zieltogende oorlogsindustrie in Duitsland te ondersteunen zouden zij daar aan het werk worden gezet. Aan de gemeenteambtenaren van de dorpen en stadjes werd opgedragen lijsten te maken van namen en adressen van mannen die hiervoor in aanmerking kwamen.

Verdonkeremanen

In Renesse werden leden van het verzet door ambtenaren in de gelegenheid gesteld het bevolkingsregister weg te halen en te begraven. De betreffende ambtenaren moesten meteen onderduiken. De Duitsers waren woedend op hen. Onderduiken was echter een moeilijke opgave op een eiland dat door de bezetters voor meer dan 1/3de onder water was gezet.

Vluchten

De leiding van het verzet op Schouwen-Duiveland wilde de Oosterschelde oversteken. Zij wilden naar de overkant om contact te leggen met de legerleiding van de geallieerden. Ze beschikten over waardevolle informatie. Zij konden de troepen inlichten over mijnenvelden, geschutsopstellingen en plaatsen waar mitrailleursnesten zich bevonden. Zij stuurden de troepen aan de andere kant van de Oosterschelde een verzoek om 17 mensen gedurende de nacht op te komen halen en hen met een boot naar Noord-Beveland te brengen. Die groep zou bestaan uit twee gemeenteambtenaren van Renesse, twee geallieerde soldaten, een Nederlandse commando, een gedeserteerde Armeniër en een aantal onderduikers en verzetsmensen van Schouwen-Duiveland.

De grafzerken van de tien

De grafzerken van de tien

 

Mislukking

Er werd een ophaalpunt aan de dijk ten zuidwesten van Zierikzee afgesproken. In de nacht van 6 december was het bar winterweer. De poging mislukte. Op 7 december werd op dezelfde plaats opnieuw een afspraak gemaakt. Maar de mosselkotter BRU 34 was niet in staat contact te maken met de groep.

Beschoten

Men besloot in groepjes naar huis terug te gaan. Noodlottig genoeg liepen de mannen een Duitse patrouille tegen het lijf, waarop een kort vuurgevecht ontstond. Zes leden van de groep wisten te ontkomen. De overigen werden in een boot gesleurd met de bedoeling te worden overgebracht naar Goeree-Overflakkee. De gemeentesecretaris van Renesse, C. Lazonder, was tijdens het gevecht zo zwaar gewond geraakt dat hij niet mee kon reizen. De Armeense deserteur sprong tijdens de boottocht overboord en verdronk.

Slot Haamstede

De gedenksteen op de plaats van de executie

De gedenksteen op de plaats van de executie

De gevangenen werden echter ondergebracht in een bunker bij Slot Haamstede.  Zij verschenen voor een Standgericht. De aanklacht was dat zij hadden getracht met de vijand in contact te komen en daarbij militaire gegevens in handen van de vijand wilden spelen.

Gevonnist

Het vonnis werd geveld door datzelfde Standgericht en door Hauptmann Becker voorgelezen. De tien mannen zouden door middel van de strop ter dood worden gebracht. Alle goederen van de veroordeelden werden verbeurd verklaard. Hun huizen, tenminste als dit alleenstaande huizen waren, werden in brand gestoken. Als de huizen van de veroordeelden tussen andere huizen stonden dan moesten ze worden ontruimd. De burgemeester moest gezinnen aanwijzen die deze huizen zouden gaan bewonen.

Lazonder, die inmiddels ook was overgebracht naar Haamstede zou worden opgehangen zodra zijn gezondheid zover was opgeknapt dat zijn conditie het toeliet. Lazonder moest wel vanaf een brancard toekijken hoe zijn negen maten ter dood zouden worden gebracht.

Dapper zwijgen

Ondanks twee dagen van martelingen en zonder eten of drinken heeft niemand van de tien ook maar iets losgelaten.

Op zondag 10 december, precies op het middaguur, werd het vonnis voltrokken in Renesse bij de poort van Slot Moermond. Hauptmann Becker had bevolen dat zij 48 uur moesten blijven hangen. Lazonder overleed diezelfde dag aan zijn verwondingen en werd naast zijn makker alsnog opgehangen.

De nergens op voorbereidde familieleden en burgers van Renesse werden door Duitse soldaten gedwongen langs de gehangenen te lopen.

Indien de zes voortvluchtigen zich niet binnen 48 uur bij de Duitsers aan zouden geven, dreigde zij nog meer, willekeurige bewoners, van het eiland op te hangen. Vier van hen meldden zich en werden krijgsgevangen genomen. Zij overleefden de oorlog, net als de twee die ondergedoken bleven.

Twee dagen na het ophangen van de tien werden de stoffelijke overschotten weggehaald en niet gekist in een massagraf op te begraafplaats van Renesse begraven.

 

De tien die nooit vergeten mogen worden

De tien die nooit vergeten mogen worden

Tien mensen waren door een onzinnige oorlog en een waanzinnige commandant uit het leven gerukt.

Hun namen:

Menke Koos van der Beek – 26 jaar oud

Iman Marinus van der Bijl – 30 jaar oud

Willem Maarten Boot – 24 jaar oud

Joost Pieter Jonker – 42 jaar oud

Leendert Marie Jonker – 29 jaar oud

Marcus Pieter Machiel van der Klooster – 32 jaar oud

Johannis Oudkerk – 44 jaar oud

Cornelis Lazonder – 31 jaar oud

Jan Andreas Verhoef – 33 jaar oud

Adriaan Martijn Padmos – 25 jaar oud.

 

Het monument op de begraafplaats

Het monument op de begraafplaats

 

 Monument

Op de plaats waar de executie werd uitgevoerd is een zwerfkei geplaatst. Het verhaal van de tien is op een informatiebord te lezen.

De Amsterdamse kunstenaar Jan Havermans maakte een monument voor de tien dat op 4 mei 1949 werd onthuld. Dit monument staat bij de ingang van de begraafplaats van Renesse.

Het monument is geadopteerd door de basisschool ’t Staepel’of. De leerlingen nemen elk jaar deel aan de herdenking.

In 2009 overleed de laatste nabestaande van de tien. Tot in dat jaar werden de tien steeds herdacht op 10 december. Na dat jaar valt de herdenking samen met de Nationale Dodenherdenking op 4 mei.

Gruwelijkheid

Om de gruwelijkheid van een oorlog nooit te vergeten en als eer aan de Tien van Renesse is door de cineast Tjeerd Muller een schitterende film als eerbetoon gemaakt. Kijk hier voor een impressie.

Omslag 'De Tien Van Renesse'

Omslag ‘De Tien Van Renesse’

 

Ellen de Vriend schreef met ‘De tien van Renesse’  een meesterlijk boek over de mannen die vlak voor het einde van de Tweede Wereldoorlog door een toeval werden ontdekt bij een operatie, gevangen genomen en op een gruwelijke manier om het leven werden gebracht.

Opvallend is de nauwkeurigheid waarmee ze de gebeurtenissen beschrijft en de hartverscheurende herinneringen van de nabestaanden. Dit boek is voor iedereen die enige affiniteit heet met Schouwen-Duiveland tijdens de Tweede Wereldoorlog  zeker een must.

Laten we hopen dat dit soort gruwelijkheden ons land nooit meer zal treffen.

 

 

 

 

André Vroegindeweij schreef onder het pseudoniem DKD (de kleine dichter) onderstaand aangrijpend gedicht, opgedragen aan de tien helden van het verzet.

 

Laat ons nimmermeer vergeten
Hen, wiens bloed voor volk
en vaderland hier heeft gevloeid
de adem voorgoed hebben uitgeblazen.
Hun leven hier eindigde
gelijk een bloem des velds
welke voorgoed is uitgebloeid

Verwrongen toekomst
Stukgeschoten dromen.
Nacht werd het om hen heen
In een hel waaraan
geen einde leek te komen.

Door een vijandige laars
die met niets ontziend geweld
de grens overstapte
Het land bij de strot greep
en de vrede vertrapte.

Het land van zijn vrijheid
en eigenwaarde ontdoet
En naar mate de tijd vorderde
medemenselijkheid en verzet
smoorde in onschuldig bloed.

Maar dan wijkt het duister
is er vrede aan de nieuwe dageraad
En uit de as en puinhopen
herrijst een volk en ontdoet
zich langzaam maar zeker
van de sporen van het kwaad.

Maar de levenloze leegte
die zij achterlieten
daar op uw vlakke land
Kan nimmer worden vervangen
door het werk der mensenhand.