De geschiedenis van de, door Arie Smit in 1875 opgerichte werf, Koninklijke Maatschappij de Schelde loopt als een rode draad door de historie van Vlissingen.

Op de plaats van de vroegere admiraliteitswerf startte Smit, met 17 werknemers zijn fabriek. Maar al snel groeide het bedrijf uit tot een werf waar een belangrijk deel van de Zeeuwse economie op draaide.

Marine, grote klant

De kiel en het skelet van een duikboot op de werf

De kiel en het skelet van een duikboot op de werf

Vanaf de oprichting leverde het bedrijf aan de Koninklijke Marine. Van fregatten tot duikboten * en van patrouilleboten tot mijnenvegers. Maar ook voor civiele doeleinden werden schepen gebouwd. De Willem Ruys is hiervan wel de bekendste. Dit schip werd later als de Achille Lauro door Palestijnen gekaapt en de passagiers gegijzeld.

Belangrijke werkgever

Hoewel duizenden mensen leefden van de Schelde, was het niet altijd rozengeur en maneschijn. Er heerste een typische bazencultuur en er bestond een groot klassenverschil. De sociale omstandigheden waren belabberd en functieverbetering was een woord dat men niet kende. De lonen waren laag, overwerken was de normaalste zaak van de wereld en compensatie voor werken op zon- en feestdagen? Nooit van gehoord.

De voormalige Willem Ruys

De voormalige Willem Ruys

Arbeidsonrust of stakingen kwamen in Zeeland nauwelijks voor. Maar dat veranderde in 1928. Een jaar eerder was er door de arbeiders gevraagd om loonsverhoging, maar de directie weigerde dit.

Op dat moment werd er gewerkt aan een aantal nieuwe diesel-elektrische duikboten voor de Koninklijke Marine. Van de serie van vier te bouwen duikboten waren twee kielen al gelegd. De bouw liep vertraging op waardoor er weer moest worden overgewerkt. Vanwege de opgelopen vertraging eiste de leiding van de werf nog meer overuren.

De bom barst

De O13 in de haven van Ponta Delgada

De O13 in de haven van Ponta Delgada

Op 25 mei 1928 barstte de bom. Vakbonden namen het gedrag en de opstelling van de directie van de Schelde niet langer en er brak een algemene staking uit. Van de ongeveer 2.000 werknemers bleek slechts een kleine 10% bereid om door te werken. Deze werkwilligen, door hun collega’s onderkruipers genoemd, moesten onder begeleiding van plaatselijke politieagenten naar het werk worden gebracht.

Politie brengt werkwilligen naar de werf

Politie brengt werkwilligen naar de werf

Grote menigten verzamelden zich aan de poorten van de werf. De lokale politie werd uitgebreid met marechaussees, politietroepen en rijksveldwachters om de rust te bewaken.

Bemiddelingspogingen leverden niets op.

Oplossing conflict

Het conflict duurde de hele zomer. Uiteindelijk werd iedereen stakingsmoe. Na moeizame nieuwe onderhandelingen door de vakbond werd de eis tot loonsverhoging en compensatie voor werken op zon- en feestdagen ingewilligd. De werf kreeg haar eis tot meer overwerk gehonoreerd. Op 2 oktober 1928 ging men weer aan het werk.

Zeeuwse courant 21 juni 1928

Zeeuwse courant 21 juni 1928

De eerdergenoemde serie duikboten werden met een vertraging van vier maanden opgeleverd. Ook andere gemaakte afspraken werden overschreden.

Eerste CAO

Het conflict had diepe sporen nagelaten in de Vlissingse samenleving. Deze bleven nog tal van jaren merkbaar. Wel leidde deze staking tot een nieuw fenomeen. In 1930 was de eerste collectieve arbeidsovereenkomst voor metaalarbeiders een feit.

Verval en wederopstanding

Van de eens zo trotse scheepswerf De Schelde is niets meer over gebleven. Door de opkomst van Japanse scheepsbouwers liepen de Nederlandse opdrachten terug. Er volgden fusies met de Rotterdamse Droogdok Maatschappij en door sterke bemoeienissen van de regering werd de nagenoeg failliete Scheepswerf Verolme aan de nieuwe fusie toegevoegd. Het bedrijf ging nog een aantal jaren verder onder de naam Rijn Schelde Verolme, maar ook dit stierf een langzame dood.

De Schelde is uiteindelijk gered door de Gorkumse scheepsbouwer Kommer Damen. Deze kon het bedrijf in 2001 overnemen voor het symbolische bedrag van 1 gulden. Momenteel draait de oude Schelde weer goed onder de naam Damen Schelde Naval Shipbuilding.

Bezoekers worden rondgeleid in de vroegere fabriekshallen

Bezoekers worden rondgeleid in de vroegere fabriekshallen

Het enige wat nog rest is, in het Scheldekwartier, het voormalige werfterrein waar het ooit begon, het Museum de Scheldewerf. Hier krijgt u een goed beeld van de, voor eeuwig, vergane glorie van Vlissingen.

 

*Er was in die periode alleen nog maar  sprake van duikboten. Deze waren nog niet uitgerust met het snuiver- of snorkelsysteem, waardoor ze alleen onder water aan konden vallen. Voor het opladen van de batterijen moesten ze boven water komen en waren dan erg kwetsbaar.

Na het uitvinden van het snuiversysteem konden zij onderwater blijvend, door de snuivermast op de diesels varen. Vanaf dat moment spreekt men van onderzeeërs of onderzeeboten.