Hagenpreken luidden het conflict in tussen katholieken en protestanten. Ze waren de oorzaak voor de beruchte beeldenstormen en vormden de aanzet tot de Tachtigjarige oorlog.

Hagenpreken

Met de Hagenpreken bedoeld men godsdienstige bijeenkomsten. In de begintijd van de reformatie werden ze georganiseerd door calvinisten, aanhangers van Calvijn. Ze verzetten zich tegen de almacht van de katholieke kerk. Gelovigen keerden zich tegen de ‘Paapse godsdienst’ en hun leiders eisten veranderingen en zuivering van de kerk.

Johannes Calvijn

Levensgevaarlijk

Het organiseren van hagenpreken was niet zonder gevaar. De Nederlanden vielen onder het gezag van de Spaanse koning Filips II die een strenge katholieke leer voorstond. Hij regeerde met harde hand en liet zich leiden door de inquisitie.

Inquisitie

In 1478 werd de Spaanse inquisitie opgericht door de Reyes Católicus (Spaanse koningen). Het doel was het orthodoxe katholicisme tijdens hun heerschappij te handhaven. Het instituut, dat bleef bestaan tot 1834, stond onder directe leiding van de Spaanse monarchie. Er was veel geheimzinnigheid om dit ‘rechtscollege’. Over het juiste aantal slachtoffers die de inquisitie heeft gemaakt zijn geen exacte cijfers bekend. Ze werd voornamelijk bekend vanwege haar verbrandingen en onthoofdingen van afvallige katholieken, maar vergeet ook niet de behandeling in latere eeuwen, van de Amerikaanse indianen door de Spaanse conquistadores.

Sint Dominicus overziet het kettergericht

Ook andersdenkenden.

In beginsel gold de inquisitie als rechtbank volgens het canonieke recht en had alleen maar zeggenschap over gedoopte christenen. Maar in de loop  van de geschiedenis werd haar jurisdictie uitgebreid tot alle onderdanen van de koning van Spanje. Dat gaf de inquisitie alle vrijheid ook hard op te treden in onze contreien.

Meerdere oorzaken

De Lage Landen kampten met een ramp vanwege de strenge winter van 1564-1565. Deze zorgde voor een complete misoogst.  De bevolking leed op grote schaal honger. Brood werd een kostbaar goed. Kijkend naar de rijkdom van de katholieke elite die niets te kort kwam, was het zaad voor een opstand snel gezaaid.

 

Strenge straffen

Calvinistische predikers liepen grote gevaren. Er werd jacht op hen gemaakt. Vandaar dat zij hun preken hielden op plaatsen waar ze minder opvielen en de kans op vluchten groot was. De naam hagenpreek duidt dan ook op de plek waar de hervormers en hun volgelingen bijeen kwamen om te luisteren naar preken bij de heggen. De ‘haag’ had hier vooral de betekenis ‘buiten de stad, waar hagen zijn’.

Hagenpreken, stiekem en snel populair

De predikers liepen het risico opgehangen te worden of verloren al hun bezittingen. Ook hun toehoorders waren niet veilig. Ze liepen het risico verbannen te worden.

De katholieke overheid maakte het ook wel bijzonder interessant om hagenpredikers aan te geven. De opbrengst van de verbeurd verklaarde goederen werd uitgekeerd aan de verraders. Mocht er onverhoopt geen buit zijn, dan kregen de verraders van de overheid een aanzienlijke som geld.

De eerste in Dishoek

Er was dus nogal wat moed voor nodig om voor het nieuwe christelijke gedachtegoed uit te komen.

Daaraan ontbrak het de schoenmaker en prediker Adriaan Jeroensz. Obryg niet. Op 30 juni 1566 richtte hij zich op Walcheren, bij Dishoek tot ongeveer 300 gelovigen. Om een dergelijke prediking in het open veld zo veilig als mogelijk te kunnen houden werden een aantal  mensen op de uitkijk gezet, die onmiddellijk alarm konden slaan wanneer officiële autoriteiten in de buurt kwamen.

Grote toeloop bij hagenpreken

Veel hagenpreken trokken, ondanks het feit dat ze snel georganiseerd moesten worden, vaak grote aantallen bezoekers, soms zelfs enkele duizenden. Mensen bezochten de preken uit overtuiging, anderen uit nieuwsgierigheid. Tijdens de samenkomsten ging het de aanwezigen echter niet altijd alleen om het geloof of de geloofsvervolgingen. Ook andere ongenoegens kwamen naar boven, zoals de slechte economische omstandigheden. Als gevolg van misoogsten waren de prijzen voor de eerste levensbehoeften in deze jaren bijvoorbeeld flink gestegen

Sebastaan Matte

Begin van de beeldenstorm

Na een uit de hand gelopen gebeurtenis op 10 augustus 1566 waarbij predikers waren betrokken, besloten de autoriteiten de hagenpreken actiever te gaan bestrijden. In Steenvoorde, een dorp in Zuid-Vlaanderen, hield de protestant Sebastiaan Matte die dag een hagenpreek waarbij de vlam in de pan sloeg. Na afloop van deze preek drongen zo’n twintig van de opgezweepte toehoorders een nabijgelegen klooster binnen en sloegen daar de religieuze beelden aan gruzelementen. In de weken hierna werden honderden kerken en andere katholieke heiligdommen, ook in Middelburg, door protestanten binnen gevallen. Beelden werden verwoest Ook verdwenen door plunderingen  veel waardevolle objecten. Met name in de Zuidelijke Nederlanden werden tijdens deze Beeldenstorm grote vernielingen aangericht.

Meer over deze woelige periode vindt u in een leuke film uit de canon van Zeeland.

De Beeldenstorm. Vernieling van de Onze-Lieve-Vrouwenkathedraal te Antwerpen op 20 augustus 1566. (gravure gemaakt door Frans Hogenberg)

Lont in het vat

Vanaf dat moment was de opstand niet meer te stoppen. Er werd naar compromissen gezocht, maar onderhandelen was niet mogelijk. De Tachtigjarige Oorlog en een vrije Nederlandse staat stonden voor de deur.