Nieuwerkerk, voor de Zeeuwen Nieuwerkaarke, ligt op Schouwen-Duiveland. Toen deze gemeente nog uit twee eilanden bestond, was Nieuwerker een zelfstandige gemeente op Duijvelandt. Het is een kerkringdorp met in 2019 een inwonertal van 2.690.

Het dorp is ontstaan in de 12de eeuw. Het is een afsplitsing van de parochie Ouwerkerk. Dit is meteen de verklaring van de naam. Een van de meest opvallende gebouwen van Nieuwerkerk is de toren van de kerk.

De situatie aan het begin van de 19de eeuw

De situatie aan het begin van de 19de eeuw

Ontstaan

Tot 1233 was er in de kerkstukken sprake geweest van Duijvelandt. Omstreeks 1200 werd begonnen met de bouw van een nieuwe katholieke kerk op Nieuwerkerk. In 1233 werd voor het eerst gesproken over de oude en de nieuwe kerk, Ouwerkerk en Nieuwerkerk. De kerk op Nieuwerkerk werd gewijd aan Sint Johannes de Evangelist.

Johannes de Evangelist

Johannes de Evangelist

Tweede kerk

In 1475 werd begonnen met de bouw van een nieuwe kerk. Deze kreeg opnieuw dezelfde naam. De kerk werd 65 meter lang en 15 meter breed. De toren kreeg een hoogte van 36 meter. De bouw duurde meer dan 30 jaar en de kerk kwam gereed in 1509. Dat lijkt in de tegenwoordige tijd een eeuwigheid, maar voor die tijd was dat niets bijzonders. Men begon in de regel met de bouw van het koor aan de oostkant, waar men diensten kon houden. Daarna werd gespaard om de kerk in delen verder uit te bouwen.

Mondragon

In 1507, tijdens de Tachtigjarige Oorlog gebeurde er iets wat niemand voor mogelijk had gehouden. De Spaanse legeraanvoerder Mondragon stak met ruim 1.500 soldaten te voet het Zijpe over. Geuzen trachtten met platbodems de soldaten van Mondragon tegen te houden. Ondanks de tegenstand lukte het veel Spaanse soldaten de oversteek van Tholen naar Duiveland te maken.

roepen van Mondragon steken het Zijpe over Gravure C. Decker

roepen van Mondragon steken het Zijpe over Gravure C. Decker

Muiterij

Maar eenmaal op Schouwen-Duiveland ontstonden er betalingsproblemen. Ondanks dat de stad Zierikzee met veel moeite 100.000 gulden bijeen had geschaard, bleek dat niet voldoende. De soldaten sloten Mondragon op en sloegen aan  het muiten. Ze gingen op rooftocht en brandschatten eerst Haamstede en Dreischor. Op 13 juli 1576 kwamen ze in Nieuwerkerk. Tientallen jongens en mannen werden vermoord en vrouwen verkracht. Na hun vertrek werd het dorp in brand gestoken. De brand woedet dagenlang en driekwart van het dorp werd in as gelegd.

Verondersteld wordt dat tijdens de herstelwerkzaamheden in het dorp in 1580, de deels gespaarde kerk van haar rijkdommen werd beroofd en later in brand is gestoken.

Mondragon hield nog maar een zo gering aantal soldaten over dat hij al op 3 november de staf Zierikzee verliet waardoor de stad weer in handen viel van de prins van Oranje.

Mondragon

Mondragon

Opbouw

Aan de kerk van Nieuwerkerk werden hier en daar reparaties uitgevoerd en vonden verbouwingen plaats. In 1590 werd begonnen met het herstel van de toren. Van het gesloopte klooster van Sion in Noordgouwe werden 34.000 stenen gekocht. Deze werden verwerkt en gebruikt voor het metselwerk Ook kwam er een kap op de toren.

 

Klooster van Sion

Klooster van Sion

Verwoesting en wederopbouw

Lang leefden de toren en de kerk een stil bestaan. Dat veranderde op 3 februari 1945. Om te voorkomen dat de naderende geallieerden de toren als uitkijkpost zouden gebruiken werd de karakteristieke zeshoekige toren door de Duitsers opgeblazen. Wat over bleef was een ruïne.

De kerkklok.

Eerder hadden de Duitsers al toegeslagen. In 1943 werd op bevel van de Duitse ‘Rüstüngskomission Zeeland’ die het militaire toezicht had over de eilanden en de kust de klok uit de toren gehaald om na transport naar Duitsland, samen met andere Nederlandse klokken, omgesmolten te worden om een andere bestemming krijgen.

De klokken staan gereed voor vescheping

De klokken staan gereed voor verscheping

Het klokkentransport

De geroofde Zeeuwse klokken werden op 31 oktober 1944 uit de loodsen gehaald en geladen op het oude, in Dordrecht gevorderde klipperschip ‘Hoop en Zegen’. Via een tocht door de binnenwateren arriveerde het schip in Amsterdam. Daar verzamelde zich een vloot van elf schepen. In konvooi werden ze door een Duitse sleper het IJsselmeer over gevaren. Midden in de nacht, mede door gebrek aan enige vorm van verlichte boeien en vuren, liep het konvooi door slecht zicht en een navigatiefout, op de zandbank ‘De Vormt’ vlak bij Urk.

Acht schepen konden de volgende dag naar de haven van Urk worden gesleept. Drie bleven vastzitten op de zandbank, waaronder de Hoop en Zegen en verdwenen na een korte tijd onder water. De klokken bleven liggen waar ze lagen. Op de bodem van de zee.

 

Berging van de klokken in juli 1945

Berging van de klokken in juli 1945

Terug naar huis.

In juli 1945 werden de klokken uit het wrak gehaald. 226 klokken en 145 klepels zagen na lange tijd weer het daglicht. Ze werden in de haven van Urk opgeslagen. Op 9 augustus 1945 werden ze naar Amsterdam overgevaren vanwaar ze, na onderzoek en identificatie, naar hun eigenaren, lees kerken en dorpen werden terug gebracht.

In mei 1946 arriveerde de torenklok van Nieuwerkerk, na omzwervingen en een lang bad, terug op de plaats waar ze thuishoorde. Er was echter een probleem. Er was geen toren om de klok in te hangen.

De klokkenstoel, voor de restauratie

De klokkenstoel, voor de restauratie

Op de Ring werd een klokkenstoel gebouwd waarin de klok een voorlopige plaats kreeg. Op de klokkenstoel werd een werd een bord geplaatst met het opschrift “Ik ben weer terug. Wie helpt me aan een toren?”.

Volgende ramp

In 1952 volgde een eerste restauratie, maar in 1953 sloeg opnieuw het noodlot toe. De Watersnoodramp. Het water stond in en rond de kerk 1.4 meter hoog. Logisch dat in eerste instantie werd gekozen voor de wederopbouw van woningen. Het werk aan de kerk en de toren kwam op het tweede plan.

 

 

Nieuwerkerk, volledig onder water

Nieuwerkerk, volledig onder wat

 

 

Een toren is een toren is men geneigd te zeggen. Toch gaat dat voor Nieuwerkerk niet helemaal op. De markante middeleeuwse toren, met haar kenmerkende zeskantige vormgeving was een vrij uniek bouwwerk. Dat vonden de inwoners ook. Die toren moest herbouwd worden.

De gemeente had de schade aan kerk en toren begroot op 500.000 gulden. Maar dat bedrag was niet voorhanden. Daarom besloot de bevolking van Nieuwerkerk een grote inzamelingsactie te beginnen. Alle registers werden open getrokken. Maar helaas, het was te weinig om de toren te herbouwen.

Eindelijk geluk

In 1974 had men eindelijk geluk. Men slaagde er in het nog ontbrekende bedrag in Den Haag los te peuteren. Een architectenbureau uit Bergen op Zoom kreeg de opdracht een toren op papier te zetten. Er werden drie ontwerpen ingediend. Men koos voor het ontwerp dat de meeste gelijkenis toonde met de originele toren.

Op 2 juni begon men met de uitvoering van het werk. De nieuwe toren werd gebouwd op het fundament van de oude toren en kreeg daardoor dezelfde zeskantige vorm. De steen die werd gekozen paste qua kleur en vorm het beste bij de stenen die gebruikt waren voor de restauratie van de kerk.

Verschillen

Natuurlijk zijn er verschillen met de oude toren. De traptoren aan de noordkant is weggelaten. Aan de oostkant is een nis ingepast. Deze herinnert er aan dat kerk en toren in het verleden aan elkaar vast zaten. Boven de ingang is een glas-in-loodraam aangebracht dat alle kenmerken heeft van het raam dat in de oude toren was geplaatst. De oude klok uit 1645 werd terug gehangen en samen met een nieuwe klok laten deze hun sonore geluid over Nieuwerkerk uitstromen. De nieuwe klok wordt voornamelijk gebruikt als luidklok.  Het uiteindelijke resultaat is een bijna perfecte kopie van de middeleeuwse toren.

De nieuwe toren van Nieuwerkerk

De nieuwe toren van Nieuwerkerk

Op 9 maart 1976 werd de ingebruikneming van de toren verricht door de Commissaris der Koningin in Zeeland, Dr. C. Boertien. Er werd een gedenkplaat onthuld, waarop een aantal feiten die betrekking hebben op de toren, staat vermeld. Het vreemde is evenwel dat de plaat aan de binnenzijde van de toren is aangebracht, zodat deze vrijwel altijd voor iedereen verborgen blijft.

Op de nieuwe klok is een opschrift aangebracht. Het luidt: “door de bevolking van Nieuwerkerk 30 jaar geleden mogelijk gemaakt, Dat ik thans mijn stem over Nieuwerkerk kan laten horen – 1975”. De toren staat nu op de lijst van rijksmonumenten.